🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:06:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुप्ति
gupti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुप्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छिपाने की क्रिया ।
२. रक्षा करने की क्रिया ।
३. तंत्र के अनुसार ग्रहण किए जाने वाले मंत्र का एक संस्कार ।
४. कारागार । कैदखाना ।
५. गुफा । गड्ढा ।
७. अहिंसा आदि योग के अंग । यम ।
८. मलद्वार (को॰) ।
९. नाक का छेद (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुप्ति f. preserving, protecting, protection, AV. vi, 122, 3; xii, 3, 7; TS. v f.; TBr. &c.
restraint (of body, mind, and speech), HYog.; Sarvad. iii, 191 and 210 f.
concealing, hiding, keeping secret (ifc.), Kām. (Hit.), Sāh.; Sarvad. xv
a means of protection, fortification, rampart, R. v f.; Kum. vi, 38
a prison, VarBṛ. v, 10
‘place of concealment’, a hole in the ground, sink, cellar, L.
digging a hole in the ground, L., Sch.
‘a leak in a ship’ or ‘the well or lower deck of a boat’, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुप्तिः f. [गुप्-भावे क्तिन्] 1 Preserving, protection; सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यंर्थ Ms. 1. 87, 94, 99; Y. 1. 198. --2 Concealing, hiding. --3 Covering, sheathing; असिधारासु कोषगुप्तिः K. 11. --4 A hole in the ground, a cavern, sink, cellar. --5 Digging a hole in the ground. --6 A means of protection, fortification, rampart; Ku. 6. 38. --7 Confinement, prison; सरभस इव गुप्तिस्फोटमर्कः करोति Śi. 11. 60. --8 The lower deck of a boat. --9 A leak in a ship. --10 Check, stoppage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0462-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुप्ति स्त्री गुप--भावे क्तिन् । १ गोपने “भयगौरवलज्जादे- र्हर्षाद्याकारगुप्तिरवहित्था” सा० द० । २ संवरणे “वृ- हन्मणिशिलासालं गुप्तावपि मनोरमम्” कुमा० । “अ- सिधारासु कोषगुप्तिः” काद० । “स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशभनादिकम्” मनुः । ३ रक्षणे “सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः” (ईश्वरः) मनुः । ४ ग्राह्यमन्त्रसंस्कार- भेदे तन्त्रसा० “गौतमीये “जननं जीवनं पश्चात् ताडनं बोधनं तथा । तथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने पुनः । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः” इति विभज्य “जप्यमानस्य मन्त्रस्य गोपनं त्वप्रकाशनम्” इति लक्षि- तम् । आधारे क्तिन् । ५ अवस्करस्थाने ६ कारागारस्थाने मेदि० । “चिरमतिरसलौख्यात् बन्धनं लम्भिवानां पुन- रयमुदयाय प्राप्य धाम स्वमेव । दलितदलकपाटः षट्प- दानां सरोजे सरभस इव गुप्तिस्फोटमर्कः करोति” माघः ७ भूगर्त्ते । करणे क्तित् । ८ अहिंसादौ योगाङ्गे यमे च हेमच० । ९ गर्त्तार्थं क्षितेरुत्खनने १० नौकाछिद्रे भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2613,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुप्तिः, स्त्री, (गुप् + अधिकरणभावकरणादिषु यथायथं क्तिन् ।) अवकरस्थानम् । कारा- गारम् । (यथा, माधे । ११ । ६० । “चिरमतिरसलौल्याद्बन्धनं लम्भितानां पुनरयसुदयाय प्राप्य धाम स्वमेव । दलितदलकपाटः षट्पदानां सरोजे सरभस इव गुप्तिस्फोटमर्कः करोति ॥”) रक्षणम् । इति मेदिनी । ते । १६ ॥ (यथा, मनुः । १ । ९४ । “तं हि स्वयम्भुः स्वादास्यात्तपस्तप्त्वादितोऽसृजत् । हव्यकव्यादिवाह्याय सर्व्वस्यास्य च गुप्तये ॥”) भूगर्त्तः । यमः । इति हेमचन्द्रः ॥ गर्त्तार्थं क्षिते- रुत्खननम् । नौकाच्छिद्रम् । इत्यमरटीकायां भरतः । गोपनम् । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १५५ । “भयगौरवलज्जादेर्हर्षाद्याकारगुप्तिरवहित्था ॥” सम्बरणम् । यथा, कुमारे । ६ । ३८ । “बृहन्मणिशिलासालं गुप्तावपि मनोहरम् ॥” ग्रहणीयमन्त्रसंस्कारविशेषः । यथा, तन्त्रसार- धृतगौतमीये । “यजनं जीवनं पश्चात् ताडनं बोधनं तथा । तथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने पुनः । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-339-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुप्ति" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें