🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:00:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोपुर
gopura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नगर का मुख्य द्वार (2.2.17)
केवटी-मोथा के और नाम (2.4.132) प्लव · गोनर्द · कैवर्तीमुस्तक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नगर का द्वार । शहर का फाटक । उ॰—ऐसे कहत गए अपने पुर सबहिं विलक्षण देख्यो । मणिमय महल फटिक गोपुर लखि कनक भूमि अवरेख्यो ।— मूर (शब्द॰) ।
२. किले का फाटक ।
३. फाटक । दरवाजा ।
४. स्वर्ग । गोलोक ।
५. सुश्रुत के अनुसार वैद्यक शास्त्र के प्रणेता एक प्राचीन ऋषि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—पुर n. a town-gate, MBh.; R.; BhP.
(ifc. आ, MBh. iii; R. v)
a gate, VarBṛS. lxxxix, 19
the ornamented gateway of a temple, W.
(= -नर्द) Cyperus rotundus, Bhpr. v, 2, 123
गो—पुर m. N. of a physician, Suśr. i, 1, 1; Ṭoḍar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपुर न० पुर--अग्रगमने क गवां पुरम्, गवा जलेन पूर्य्यते पॄ--वञर्थे क वा । १ पुरद्वारे २ श्रेष्ठद्वारे अमरः । तत्र गवामग्रगमनात्तथात्वम् । ३ कैवर्त्तीमुस्तके मेदि० तस्य जलेन पूरणात्तथात्वम् “गुप्तवप्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्नन्दनो- पमैः” भा० आ० २०६० श्लो० । “गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम्” भा० व० १७३ अ० । “पुरगोपुरं प्रति ससैन्य- सागरम्” माघः । “पीडा पुरस्यैव च गोपुरस्थे” (शुनि) वृ० स० ८९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2712,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपुरं, क्ली, (गोपायति नगरं रक्षतीति । गुप् + बाहुलकात् उरच् । यद्वा गाः पिपर्त्तीति । पॄ पालनपूरणयोः + “मूलविभुजादिभ्य उपसंख्या- नम् ।” इति कः ।) नगरद्वारम् । सहरेर फटक् इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । पुरद्वारम् २ । इत्य- मरः । २ । ३ । १६ ॥ दुर्गपुरद्वारम् । इत्यन्ये ॥ द्वारमात्रम् । इति भरतः ॥ (यथा, महा- भारते । १ । २०८ । ३१ । “द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैः सौधैश्च शोभितम् । गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्म्मन्दरोपमैः ॥” * ॥ गौर्जलं पुरमस्य यद्बा गवा जलेनं पिपर्त्ति पूरयति आत्मानमिति । पृ + कः ।) कैवर्त्ती- मुस्तकम् । इति मेदिनी । रे । १५० ॥ (वैद्यक- शास्त्रप्रणेता ऋषिभेदः । यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने १ अध्याये । “अथ खलु भगवन्तममरवरमृषि- गणपरिवृतं आश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासं धन्वन्तरिमौपधेनववैतरणौरभ्रपौष्कलावत कर- वीर्य्यगोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-359-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोपुर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें