🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:10:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रंथ
graṃtha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रंथ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ग्रन्थ]
१. पुस्तक । किताब । यौ॰—ग्रंथकार । ग्रंथकर्ता । ग्रंथसाहब । ग्रंथसंधि, आदि ।
२. गाँठ देना या लगाना । ग्रंथन ।
३. धन ।
४. अनुष्टूप् छंद में रचित काव्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रन्थ m. tying, binding, stringing together, L.
= ˚थि, a knot, TS. vi, 2, 9, 4 (v.l.)
honeycomb, Pāṇ. iv, 3, 116, Vārtt.
an artificial arrangement of words (esp. of 32 syllables = श्लोक, Jain.), verse, composition, treatise, literary production, book in prose or verse, text (opposed to अर्थ ‘meaning’, VarBṛS.; Vākyap.; Sarvad.), Nir. i, 20; Pāṇ.; MBh.; Up. &c.
a section (of Kāṭh.)
the book or sacred scriptures of the Sikhs containing short moral poems by Nānak Ṣāh and others (cf. RTL. pp. 158-177)
wealth, property, Jain., Sch. (cf. उत्तर-, निर्-, षड्-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (371,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रंथः [ग्रंथ् संदर्भे भावे घञ्] 1 Binding, stringing together (fig. also). --2 A work, treatise, composition, literary production, book; ग्रंथारंभे, ग्रंथकृत्, ग्रंथसमाप्ति &c. --3 Wealth, property. --4 A verse consisting of 32 syllables, written in the Anuṣṭubh metre. --Comp. --कर्तृ, m. --कारः --कृत् m. a writer, an author; ग्रंथारंभे [] समुचितेष्टदेवतां ग्रंथकृत्परामृशति K. P. 1 --कुटी, --कूटी {1} a library. {2} a studio. --विस्तरः, विस्तारः voluminousness, diffuse style. --संधिः a section or chapter of a work; (for the several names by which sections, or chapters of works in Sanskrit, are called, see under अध्याय).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0471-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रन्थ संदर्भे वा चु० उभ० पक्षे क्य्रा० प० सक० सेट् । ग्रन्थयति- ते ग्रथ्नाति अजग्रन्थत् अग्रन्थीत् । ग्रन्थयामास वभूव चकार चक्रे । जग्रन्थ जग्रथतुः--जग्रन्थतुः । जग्रन्थिथ जग्रथिथ इत्येके । अस्य कविकल्पद्रुमे पा० गणे च परस्मैपदिष्वेव क्रैयादिकस्य पाठः । णिचि तु उभय- पदिता । भारद्वाजीयास्तु पठन्ति “णिश्रन्थिग्रन्थिव्रू- ञात्मनेपदाकर्मकाणामात्मनेपदेषूपसंख्यानम्” श्रन्थि ग्रन्थ्योराधृषीयत्वात् णिजभावपक्षे ग्रहणम् । ग्रन्थति ग्रन्थम् । श्रन्थति मेखलान्देवदत्तः । ग्रन्थते ग्रन्थः । अग्रन्थिष्ट । श्रन्थते । अश्रन्थिष्ट । इति भारद्वाजीय मते आत्म० । तेनोभयपदता । सि० कौ० पक्षे भ्वा० दित्वमपि तेन ग्रन्थति इत्याद्वि क्रैयादिकयोस्तु श्रथ्नीते । ग्रथ्नीते सि० कौ० । एतच्च कर्म कर्त्तरि न तु कर्त्तरि इत्यन्ये उद् + उत्तोल्य ग्रथने । “केशपक्षान् उदग्रथ्येतरान्” आश्व० श्रौ०१० । ८ । ८ “लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशैः” रघुः । “माल्यानि तस्योद्ग्रथितानि पट्टैः” भा० व० ११२ अ० “कर्म्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः” भाग० ४ । २२ । ३७ ।
ग्रन्थ पु० ग्रन्थ--सन्दर्भे भावे घञ् । १ गुम्फने । कर्म्मणि घञ् । २ शास्त्रे “ग्रन्थग्रन्थिरिह क्वचित् क्वचि- दपि न्यासि प्रयत्नान्मया” नैष० । “ग्रन्थग्रन्थि तदा चित्रं मुनिर्गूढं कुतूहलात्” भा० आ० १ अ० । ३ धने ४ द्वा- त्रिंशवद्वर्णमितानुष्टुप् छन्दस्के श्लोके हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2741,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रन्थ, कि ग दर्भे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- पक्षे भ्वां-क्र्यां च-परं-सकं-सेट् ।) रेफयुक्तः । दर्भो ग्रन्थनम् । कि, ग्रन्थयति ग्रन्थति । ग, ग्रथ्नाति मालां मालिकः । ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृद- येशः । इति माघे चिन्त्यम् । इति दुर्गादासः ॥
ग्रन्थः, पुं, (ग्रन्थ ग दर्भे + भावे घञ् ।) गुम्फः । ग्रन्थना । धनम् । (ग्रथ्यते विरच्यते इति । ग्रन्थ + कर्म्मणि घञ् ।) शास्त्रम् । (यथा, महा- भारते । १ । १ । ८० । “ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् ॥”) द्वात्रिंशद्वर्णनिर्म्मितिः । अनुष्टुप्छन्दःश्लोकः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-372-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रंथ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें