🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:40:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंद्रक
caṃdraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंद्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰ चन्द्रक]
१. चंद्रमा ।
२. चंद्रमा के ऐसा मंडल या घेरा ।
३. चंद्रिका । चाँदनी ।
४. मोर की पूँछ की चंद्रिका ।
५. नहँ । नाखून ।
६. एक प्रकार की मछली ।
७. कपूर । उ॰—करी उपचार थकी चही चलि उताल नैदनंद । चंद्रक चंदन चंद तें ज्वाल जगी चौचंद ।—श्रृं॰ सत॰ (शब्द॰) ।
८. मालकोश राग का एक पुत्र (संगीत) ।
९. सफेद मिर्च ।
१०. सहिंजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चन्द्रक m. the moon, Mālav. v, 7 (ifc. f(इका). )
a circle or ring shaped like the moon, Śiś. v, 40
a spot similar to the moon, R. v, 42, 3 and 5; Suśr. (ifc. f(इका). ), Rājat. iii, 382 (?)
the eye in a peacock's tail, Gīt. ii, 3; Rājat. i, 260
a finger-nail, L.
N. of a fish (v.l. ˚दक, L.), Suśr. i, 46, 2, 62
N. of a poet, Kṣem.; Rājat. ii, 16
of an owl, MBh. xii, 4944
चन्द्रक n. black pepper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंद्रकः 1 The moon. --2 The eye in a peacock's tail. --3 A fingernail. --4 A circle of the moon's shape (formed by a drop of oil thrown into water). --कं Black pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन्द(न्द्र)क पु० चन्द(न्द्र)इव कायति शुभ्रत्वात् कै--क । (चाँदा) मत्स्यभेदे “चन्द(न्द्र)कोरुचिकृत् वल्यश्चानभि- ष्यन्दकृदपि” राजवल्लभः ।
चन्द्रक पु० चन्द्र इव काथति कै--क । मयूरपुच्छस्थे चन्द्रा- कारे १ पदार्थे अमरः । २ नखे शब्दच० ३ मत्स्यमेदे (चाँटा) राजनि० । “चन्द्रकस्त्वनभिष्यन्दी मधुरो बलव- र्द्धनः” राजनि० तद्गुणाउक्ताः । स्वार्थे क । ४ चन्द्रशब्दाथ जले पतितस्नेहांशस्य चन्द्राकारे ५ मण्डले च “यां चन्द्रकै- मेदजलस्य महानदीनाम्” माघः । ६ सितमरिचे न० राजनि० ७ शिग्रुवीजे न० शब्दार्थचि० चन्द्रकोजातो- ऽप्य तारका० इतच् । चन्द्रकित जातचन्द्रके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2882,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन्द्रकं, क्ली, (चन्द्र इव चन्द्रप्रभा इव कायतीति । कै + कः । वर्णसादृश्यात्तथात्वम् ।) सितमरि- चम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
चन्द्रकः, पुं, (चन्द्र इव कायति प्रकाशते इति । कै + कः ।) वर्हनेत्रम् । मयूरपुच्छेर चाँद इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मेचकः २ । इत्यमरः । २ । ५ । ३१ ॥ (यथा, गीतगोविन्दे । २ । ३ । “चन्द्रकचारुमयूरशिखण्डकमण्डलवलयित- केशम् ॥”) नखः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ मत्स्यविशेषः । चाँदा माछ इति भाषा । अस्य गुणाः । अन- भिष्यन्दित्वम् । मधुरत्वम् । बलवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्पर्य्यायः । चलत्पूर्णिमा २ चन्द्रचञ्चला ३ चन्द्रिका ४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (मण्डलम् । यथा, माघे । ५ । ४० । “यां चन्द्रकैर्मदजलस्य महानदीनां नेत्रश्रियं विकसतो विदधुर्गजेन्द्राः ॥” “चन्द्रकैश्चन्द्राकारैर्मण्डलैर्महानदीनाम् ।” इति मल्लिनाथः ।) चन्द्रशब्दात् स्वार्थे के चन्द्रश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-428-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें