🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:54:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चूर्ण
cūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुगन्धित चूर्ण (2.6.135) वासयोग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूर्ण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुखा पीसा हुआ अथवा बहुत ही छोटे छोटे टुकडे़ में किया हुआ पदार्थ । सफूफ । बुकनी ।
२. कई पाचक औषधों का बारिक पीसा हुआ सफूफ ।
३. अबीर ।
४. धूल । गर्द ।
५. चूना ।
६. कौड़ी । कपर्दक ।
७. आटा । पिसान (को॰) ।
८. गंधद्रवय का चूर्ण (को॰) ।
चूर्ण २ वि॰
१. जो किसी प्रकार तोड़ा फोड़ा या नष्ट भ्रष्ट किया गया हो । जैसे, — गर्व चूर्ण करना ।
२. चूर्ण किया हुआ । चाँदी, सोना आदि का किया हुआ चूर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्ण mfn. (√ चर्व्) minute, VarBṛS. lxxxi, 6
चूर्ण m. [MBh.; VarBṛS.] n. powder, flour, aromatic powder, pounded sandal, ŚāṅkhŚr.; KātyŚr.; Kauś.; MBh. &c. (ifc. Pāṇ. vi, 2, 134)
चूर्ण m. chalk, lime, VarBṛS. xxvii, 36; Prab. ii, 17, Sch.
N. of a man, Vīrac. xv, xxviii
चूर्ण n. rice mixed with sesame, Yājñ. i, 303
a kind of easy prose, Vām. i, 3, 25
dividing a word by separating double consonant for obtaining a different sense (in a riddle, &c.), iv, 1, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णः --र्णं [चूर्ण् कर्मणि अच्] 1 Powder. --2 Flour. --3 Dust. --4 Aromatic powder, pounded sandal, camphor &c; भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः Me. 68. --र्णः 1 Chalk. --2 Lime. --3 Pounding. --Comp. --कारः a limeburner. --कुंतलः a curl, curly hair; समं केरलकांतानां चूर्णकुंतलवल्लिभिः Vikr. 4. 2. --खंडः डं {1} gravel, pebble. {2} lime-stone nodule. --पदं a peculiar exercise, walking backwards and forwards. --पारदः vermilion. मुष्टिः f. a handful of perfume or powder. --योगः perfumed powder.
चूर्णः --र्णं [चूर्ण् कर्मणि अच्] 1 Powder. --2 Flour. --3 Dust. --4 Aromatic powder, pounded sandal, camphor &c; भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः Me. 68. --र्णः 1 Chalk. --2 Lime. --3 Pounding. --Comp. --कारः a limeburner. --कुंतलः a curl, curly hair; समं केरलकांतानां चूर्णकुंतलवल्लिभिः Vikr. 4. 2. --खंडः डं {1} gravel, pebble. {2} lime-stone nodule. --पदं a peculiar exercise, walking backwards and forwards. --पारदः vermilion. मुष्टिः f. a handful of perfume or powder. --योगः perfumed powder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्ण्ण पेषे चु० उभ० सक० सेट् । चूर्णयति--ते अचु चूर्णत् त । चूर्णः चूर्णितः
चूर्ण्ण न० चूर्ण--कर्म्मणि अच् । १ पेषणजाते क्षोदे (मयदा) प्रभृतौ राजनि० “अन्नादष्टगुणं चूर्णं चूर्णादष्टगुणं पयः” वैद्य० । तल्लक्षणमुक्तं भावप्र० “अत्यन्तशुष्कं तद्द्रव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् । तत् स्याच्चूर्णं रजः० क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसम्मिता । चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा- द्विगुणा मता । चूर्णे तु भर्जितं हिङ्गुदेयं नो- त्क्लेदकृद्भवेत् । लिहेच्चूर्णं द्रवैः सर्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणो- न्मितैः । पिबेच्चतुर्गुणैरेव चूर्णमालोडितं द्रवैः । चूर्णावलेहगुटिका कल्कानामनुपानकम् । पित्तवात कफातङ्के त्रिष्वेकपलमाहरेदिति” (आवीर) २ ख्याते । क्षोदे “अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः” रघुः । ४ धूलौ तम्बूलोपकरणे ५ क्षारे (चूण) मेदि० । “चूर्ण- मानीयतां तूर्णं पूर्णचन्द्रनिभानने! । पर्णानि स्वर्णवर्णानि सीदन्त्याकर्णलोचने” उद्भटः । भावे अच् ६ पेषणे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2960,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्ण, क पेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) षष्ठस्वरी । पेषश्चूर्णीकरणम् । क, चूर्णयति शिला । इति दुर्गादासः ॥
चूर्णं, क्ली, (चूर्ण्यते पिष्यते यत् । चूर्ण + कर्म्मणि घञ् ।) सम्पेषणेन जातरजः । तस्य लक्षणं यथा, -- “अत्यन्तशुष्कं यद्द्रव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् । तत् स्याच्चूर्णं रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसम्मिता ॥ चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा मता । चूर्णेषु भर्ज्जितं हिङ्गु देयं नोत्क्लेदकृद्भवेत् ॥ लिहेच्चूर्णं द्रवैः सर्व्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणोन्मितैः । पिबेच्चतुर्गुणैरेव चूर्णमालोडितं द्रवैः ॥ चूर्णावलेहगुटिका कल्कानामनुपानकम् । पित्तवातकफातङ्के त्रिष्वेकपलमाहरेत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ चूर्णौषधस्य पूर्णवीर्य्यं पक्षत्रयपर्य्यन्तं तिष्ठति । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (“कर्षश्चूर्णस्य कल्कस्य गुडिकानाञ्च सर्व्वशः । द्रवशुक्त्या स लेढव्यः पातव्यश्च चतुर्द्रवः ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥) आवीर इति ख्यातम् । (यथा, मेघदूते । ७० । “अर्च्चिस्तुङ्गानभिमुखगतान् प्राप्य रत्नप्रदीपान् ह्नीमूढानां भवति विफला प्रेरणा चूर्णमुष्टिः ॥”) पटरसाक्षोद इत्यन्ये । इति भरतः ॥ गन्ध- गुँ डा इति ख्यातम् । इति सारसुन्दरी ॥ तत्- पर्य्यायः । वासयोगः २ । इत्यमरः । २ । ६ । १३४ ॥ वासयुक्तिः ३ । इति मेदिनी । ने, १२ ॥ गन्ध- युक्तिः ४ । इति भूरिप्रयोगः ॥ पटयुक्तिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (कुङ्कुमादिरजः । यथा, रघुः । ४ । ५४ । “अलकेषु चमूरेणुश्चूर्णप्रतिनिधीकृतः ॥”)
चूर्णः, पुं, (चूर्ण्यते सम्पिष्यते इति । चूर्ण + कर्म्मणि घञ् ।) सम्पेषणेन जातरजः । चूर इति गुँडा इति फाकि इति च भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । क्षोदः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ९९ ॥ चूर्णम् ३ रजः ४ । इति भावप्रकाशः ॥ (यथा, महाभारते । ६ । ११८ । ३ । “कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर्म्माल्यैश्च सर्व्वशः । अवाकिरञ्छान्तनवं तत्र गत्वा सहस्रशः ॥”) धूलिः । क्षारविशेषः । इति मेदिनी । ने, १२ ॥ चूण इति भाषा ॥ (यथा, -- “पर्णानि शीर्णवर्णानि सीदन्त्याकर्णलोचने ! । चूर्णमानीयतां तूर्णं पूर्णचन्द्रनिभानने ! ॥”) शेषस्य गुणः । वातश्लेष्ममेदोनाशित्वम् ॥ शङ्ख- चूर्णस्य गुणाः । कटुत्वम् । क्षारत्वम् । उष्ण- त्वम् । कृमिनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चूर्ण" आता है (21)
कल्क चूर्ण । बुकनीक्षुद पिया हुआ गोधूमचूर्ण । चूर्ण । आटाक्षोद चूर्ण । बुकनी । सफूफगुंडिक आटा । चूर्णक्षोदित पीसा हुआ । चूर्णितप्रतिवाप ओषधियों का वह चूर्ण जो कीसी काढ़े आदि में डाला जायपिष्टि चूर्ण । आटावारयोग चूर्ण । पाउडरचूरा किसी वस्तु का पीसा हुआ भाग । चूर्ण । बुरादा । वि॰ दे॰ 'चूर'पौडर चूर्ण । बुकनीसफूफ चूर्ण । बुकनी । फंकीपाउडर कोई वस्तु जो पीसकर धूल के समान कर दी गई हो । चूर्ण । बुकनीबुरादा वह चूर्ण जो लकड़ी को आरे से चीरने पर उसमें से निकलता है । लकड़ी का चूर…भुरकुन चूर्ण । चूराभूरकुस चूर्ण । वह वस्तु जो चूर चूर हो गई हो । मुहा॰—भुरकुस निकलना =(१) चूर चू…गुंड मलार राग एक का भेदगुंडक धूलअवध्वंस परित्याग । छोड़ना । निंदा कलंकचुन आटा । पिसानचौस चार बार जोता हुआ खेत । दे॰ 'चौबाहा'धूरा धूल । गर्द
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें