🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:39:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जुहू
juhū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू (2.7.27) ध्रुवा · उपभृत् · स्रुव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जुहू संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पलाश की लकड़ी का बना हुआ एक अर्ध- चंद्राकार यज्ञपात्र जिससे घृत की आहुति दी जाती हैं ।
२. पूर्व दिशा ।
३. अग्नि की जिह्वा । अग्निशिखा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जुहू f. (= जिह्वा, √ हुच्) a tongue (esp. of Agni; 7 are named, RV. i, 58, 7), flame, RV.
personified as wife of Brahmā and goddess of speech (author of RV. x, 109), RAnukr.
(fr. √ हु, Pāṇ. iii, 2, 178, Vārtt. 3, Uṇ. &c.) a curved wooden ladle (for pouring sacrificial butter into fire), RV.; AV. &c.
that part of the frame enshrining the universal spirit which faces the east, ChUp. iii, 15, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जुहूः f. [हु क्विप् नि˚ द्वित्वं दीर्घश्च Tv.] 1 A crescent-shaped wooden ladle used for pouring the sacrificial ghee into the fire. --2 A tongue; especially of Agni, i. e. a flame. --Comp. --आस्यः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जुहू स्त्री जुहोत्यनया हु--क्विप् नि० द्वित्वं दीर्घश्च । यज्ञिये स्रुगाख्ये पात्रमेदे सा च पलाशघटिता” “पालाशी जुहूः” कात्या० श्रौ० १ । ३ । ३४ । “जुहोत्यनया जुहूः स्रुक् सा च पालाशी पलाशवृक्षकाष्ठनिर्म्मिता” कर्कः । “यस्य पर्णमयी जुहूर्मवति न स पापं श्लोकं शृणोति” श्रुतिः । “पर्णमयी पलाशकाष्ठमयीत्यर्थः” । एषा चानारभ्याधी- ताऽपि प्रकृत्यर्था यथोक्तं ताण्ड्य० ब्रा० । “अनारभ्याधीतानां प्रकृतिगामित्वमिति न्यायेन क्रत्वङ्गत्वावगमात् । स च न्यायस्तृतीयाध्याये षष्ठापादस्य प्रथमाधिकरणे पर्णवाक्यमुदाहृत्याभिहितः । “प्रकृतौ विकृतौ वा साद्यस्य पर्णेत्यसौ विधिः । प्रकृतेरेव वा तुल्याद्वचनादुभयोरसौ । जुहूमाश्रित्य पर्णत्वविधिः प्रकृतिमात्रगः । चोदकेनोभयप्राप्तेर्विकृतौ विधिनात्र किम्” । अनारभ्य श्रूयते “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापश्लोकं शृणोतीति” । तत्राव्यभिचरितक्रतुसम्बन्ध- वतीं जुहूमाश्रित्य तद्धेतुः पर्णवृक्षो वाक्येन विधीयते । या जुहूः सा पर्णमयीति वाक्यञ्च प्रकृतिविकृत्योम्तुल्य- मेव प्रवर्त्तते उभयत्राश्रयभूताया जुह्वाः सत्त्वात् । तस्मात् प्रकृतिविछत्योरुभयोरप्ययं विधिरिति प्राप्ते, ब्रूमः किमयं विधिर्विकृतौ चोदकात् पूर्वन्निविशते पश्चाद्वा । नाद्यः, आश्रयभूताया जुह्वाः चोदकमन्त- रेणासम्भवात् । द्वितीये तु पर्णत्वमपि जुह्वा सहैव चोदकेनातिदिश्यते, तत्र पुनर्विधिवैयर्थ्यादयं विधिः प्रकृतिमात्रगः” । जुहोत्यस्यां दिशि--आधारे क्विप् । २ प्राग्देशे प्राङ्मुखतयैव होमकरणात् तस्यास्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3142,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जुहूः, स्त्री, (जुहोत्यनया । इति हु + “हुवः श्लुवच्च ।” उणां । २ । ६० । इति क्विप् निपातनात् दीर्घत्वं द्वित्वञ्च ।) पलाशकाष्ठनिर्म्मितार्द्धचन्द्रा- कृतियज्ञपात्रम् । जुहोत्यनया जुहूः । इत्यमर- भरतौ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १ । ७६ । ५ । “अग्ने ! मन्त्रया जुह्वा यजस्व ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें