🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिमिर
timira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिमिर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकरा । अँधेरा । उ॰— काल गरज है तिमिर अपारा ।—कबीर सा॰, पृ॰ २ ।
२. आँख का एक रोग । विशेष— इसके अनेक भेद सुश्रुत मे बतलाए हैं । आँखों से धुँधला दिखाई पड़ना चीजें रंग बिरंग की दिखाई पड़ना, रात को न दिखाई पड़ना आदि सब दोष इसी के अंतर्गत माने गए हैं ।
३. एक पेड़ । (वाल्मीकि॰) ।
तिमिर पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ तिमिर । उ॰— जथ गुरु तेज प्रचंड तेमिरि पाखंड विहंडन ।— नट॰, पृ॰ ९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिमिर mf(आ)n. (fr. तमर् [Old Germ. demar] = तमस्) dark, gloomy, MBh. vi, 2379; R. vi, 16, 104
= -नयन, VarBṛ. xx, 1, Sch.
तिमिर m. a sort of aquatic plant (cf. -वन), VarBṛS. lv, 11
तिमिर n. darkness (also pl.), Yājñ. iii, 172; MBh. &c. (ifc. f(आ). , R. v, 10, 2; Kathās. xviii)
तिमिर n. darkness of the eyes, partial blindness (a class of morbid affections of the coats [पटल] of the eye), Suśr. i, iii, v f.; Aṣṭāṅg. vi, 13; Rājat. iv, 314
iron-rust, Npr.
N. of a town, R. iv, 40, 26
तिमिर cf. वि-, स-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (447,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिमिर a. [तिम्-किरच्] Dark; विन्यस्यंतीं दृशौ तिमिरे पथि Gīt. 5; [] बभूवुस्तिमिरा दिशः Mb. --रः --रं 1 Darkness; तन्नैशं तिमिरमपाकरोति चंद्रः Ś. 6. 29; Ku. 4. 11; Śi. 4. 57. --2 Blindness. --3 Iron-rust. --Comp. --अरिः, --नुद् m., --रिपुः the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0538-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिमिर पुं न० तिम--किरच् अर्द्धर्चा० । १ अन्धकारे २ नेत्ररोग- भेदे च । “तिमिराखयः स वै दोषश्चतुर्थपटलं गतः । रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतःपरम्” माधवः अक्षिपटलशब्दे ४३ पृ० दृश्यम् । “सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः” । “पतिते घनतिमिरमुषिः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3301,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिमिरं, क्ली, (तिम्यतीति । तिम + “इषिमदि- मुदीति ।” उणां । १ । ५२ । इति किरच् ।) अन्धकारः । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ (यथा, रामायणे । २ । २८ । १८ । “अतीववातस्तिमिरं बुभुक्षा चास्ति नित्यशः । भयानि च महान्त्यत्र अतो दुःखतरं वनम् ॥”) नेत्ररोगविशेषः । तस्य लक्षणमाह माधवकरः । “तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थं पटलं गतः । रुणद्धि सर्व्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् ॥” (अस्य लक्षणानि यथा, -- “दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति । द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुघा बहुधास्थिते ॥ दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववृद्धविपर्य्ययम् । नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थितम् ॥ पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः । प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते ॥ तेनोर्द्धमीक्षते नाधस्तनुचेलावृतोपमम् । [] यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात् ॥ तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः । लिङ्गनाशं मलः कुर्व्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम् ॥ तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति । चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः ॥ जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षिते ऽत्र च । काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम् ॥ चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते । वृद्धः काचो दृशं कुर्य्याद्रजोधूमावृतामिव ॥ स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम् । सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्शिराः ॥ दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरादृगसौ स्मृता । पित्तजे तिमिरे विद्युत् खद्योतद्योतदीपितम् ॥ शिखितित्तिरिपिच्छाभं प्रायो नीलञ्च पश्यति । काचे दृक्काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति ॥ अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनुंषि च । भृङ्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः ॥ दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वा ह्रस्वदर्शना । भवेत् पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना ॥ कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति । शङ्खेन्दूकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम् ॥ काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्क प्रदीपाद्यैरिवाचितम् । सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते ॥ मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः । बिन्दूर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः ॥ उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति । शङ्खकुन्देन्दूकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा ॥ रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्च पश्यति । काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक् च पश्यति ॥ लिङ्गनाशेऽपि तादृक्दृङ्निष्प्रभा हतदर्शना । संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान् ॥ तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्ब्यक्ताकुलेक्षणम् । तिमिंरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते ॥” इति वाभटेनोत्तरस्थाने द्बादशेऽध्याये उक्तम् ॥ अस्य चिकित्सा यथा, -- “तिमिर काचतां याति काचोऽप्यान्ध्य- मुपेक्षया । नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद्द्रुतम् ॥ तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषितैः । तत्क्वाथे द्विगुणं क्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ प्रपौण्डरीककाकोली पिप्पली लोध्रसैन्धवैः । शताह्वा मघुकद्राक्षा सितादारुफलत्रयैः ॥ कार्षिकैर्निशि तत् पीतं तिमिरापहरं परम् ॥” “पटोलनिम्बकटुका दार्व्वीसेव्यवरावृषम् । सधन्वयासत्रायन्ती पर्पटं पालिकं पृथक् ॥ प्रस्थमामलकानाञ्च क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि । तदाढकेऽर्द्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात् पचेत् ॥ मुस्तभूनिम्बषष्ट्याह्वकुटजोदीच्यचन्दनैः । सपिप्पलीकैस्तत्सर्पिर्घ्राणकर्णास्यरोगजित् ॥ विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत् । विशेषाच्छुक्रतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहनुत् ॥” [] “त्रिंशद्भागा भुजङ्गस्य गन्धपाषाणपञ्चकम् । शुल्वतालकयोर्द्वौ द्वौ वङ्गस्यैकोऽञ्जनात्रयम् ॥ अन्धमूषीकृतं ध्मात
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिमिर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें