🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:56:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर्शक
darśaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्शक वि॰, संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जो देखे । दर्शन करनेवाला । देखनेवाला ।
२. दिखानेवाला । लखानेवाला । बतानेवाला । जैसे, मार्गदर्शक ।
३. द्वाररक्षक । द्वारपाल (जो लोगों को राजा के पास ले जाकर उसके दर्शन कराता है) ।
४. निराक्षक । निगरानी रखनेवाला । प्रधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्शक mfn. seeing (with gen.), Pāṇ. ii, 3, 70, Kāś.
looking at (acc.), MBh. xiii, 5097
ifc. looking for, i, 5559
‘examining’, see अक्ष-
showing, pointing out (with gen. Kum. vi, 52; Hit. Introd. 10; ifc. Mṛcch. iv, 20; BhP. i, 13, 38; Rājat. i; with लोहितस्य, making blood appear by striking any one), Mn. viii, 284
दर्शक m. a door-keeper, L.
a skilful man, W.
N. of a prince, VāyuP. ii, 37, 312
pl. N. of a people, MBh. vi, 361.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्श, दर्शक, दर्शन &c. See under दृश्.
दर्शक a. (का or र्शिका f.) [दृश्-णिच् ण्वुल्] 1 Seeing, observing, &c. --2 Showing, pointing out; Ku. 6. 52. --3 Examining, looking out for. --4 Explaining, making clear, elucidating. --कः 1 One who shows or exhibits. --2 A doorkeeper, warder. --3 A skilful man, one proficient in any art or science.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्शक त्रि० पश्यति दृश--ण्वुल् दर्शयति दृश--णिच् ण्वुल् वा । १ द्रष्टरि २ प्रधाने ३ निपुणे मेदि० । ४ द्वारपाले पु० अमरः स हि द्वारदेशे समागतान् निवेद्य राजानं [] दर्शयतीति तस्य तथात्वम् ५ दर्शयितरि च । “कर्ण्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः” भाग० १ । १३ । ३८ । तुमर्थे ण्वुल् । ६ द्रष्टुमित्यर्थे । अनिमन्त्रितोन गच्छेत यज्ञं गच्छेत दर्शकः” भा० अनु० १०४ अ० । दर्शकः द्रष्टुमित्यर्थः एतद्योगेन कर्म्मणि न षष्ठीत्यतः यज्ञमित्यत्र द्वितीया ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3474-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्शकः, पुं, (दर्शयति नृपादिसमीपगमनपथमिति । दृश् + णिच् + ण्वुल् ।) द्वारपालः । इत्य- मरः । २ । ८ । ६ ॥ (जातिविशेषः । यथा, महाभारते । ६ । ९ । ५३ । “काश्मीरा सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा ॥”) त्रि, दर्शयिता । (यथा, कुमारे । ६ । ५२ । “विधिप्रयुक्तसत्कारैः स्वयं मार्गस्य दर्शकः ॥”) प्रवीणः । इति मेदिनी । के, १०३ ॥ (प्रका- शकः । यथा, हितोपदेशे । १ । ११ । “अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्व्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥” दृश + ण्वुल् । द्रष्टा । यथा, महाभारते । १ । १४१ । १७ । “एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः । राजन्राज्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-689-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "दर्शक" आता है (18)
दृष्टिकृत् दर्शकईक्षक देखनेवाला । दर्शकप्रदर्शक दिखलानेवाला । समझानेवाला । वह जो कोई चीज देखलावे । जैसे, पथप्रदर्शकप्रेक्षक देखनेवाला । दर्शकसंप्रेक्षक दर्शक । देखनेवालापेखक पु संज्ञा पुं॰ देखेनेवाला । दर्शकखरैया पु † वि॰ खड़े रहने— वाले । चुपचाप स्थित रहनेवाले । दर्शकनाजिर देखनेवाला । दर्शकजियारती दर्शकवीक्षिता दर्शकप्रर्दर्शी वह जो देखता हो । दर्शकप्रेक्षिता देखनेवाला । दर्शकद्वारपाल वह पुरुष जो दरवाजे पर रक्षा के लिये नियुक्त हो । इयोढ़ीदार । दरबान । प…सद्म घर । मकान । रहने का स्थानद्योतक प्रकाशक । प्रकाश करनेवालासाक्षी वह मनुष्य जिसने किसी घटना को अपनी आँखों देखा हो । चश्मदीद गवाहद्रष्टा देखनेवालाप्रेक्षी बुद्धिमान् । समझदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें