🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देवल
devala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
देव-पूजा से जीविका चलाने वाला (2.10.11) देवाजीव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो देवताओं की पूजा करके जीविका- निर्वाह करे । पुजारी । पंडा । विशेष—देवल ब्राह्मण पतित माना जाता है । हव्य, कव्य, श्राद्ध आदि में ऐसे ब्राह्मणों का निषेध है ।
२. धार्मिक पुरुष ।
३. देवर ।
४. नारद मुनि ।
५. धर्मशास्त्र के वक्ता एक मुनि जो असित के पुत्र और वेदव्यास के शिष्य माने जाते हैं ।
६. एक स्मृतिकार ।
देवल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ देवालय] देवालय । देवमंदिर । उ॰—रूप अपूरब पेखीयई, इसी अस्त्री नहीं सयल संसार । ईसीय न देवल पुत्तली, जइ घरि आवी भोज कुँवार ।—बी॰ रासो॰, पृ॰ २८ ।
देवल ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ देव?] एक प्रकार का चावल । उ॰— धनिया देवल और अजाना । कहँ लगि बरनत जावौ धाना ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. देवल m. an attendant upon an idol (who subsists on the offerings made to it; oftener ˚लक, Mn. iii, 152; 180; MBh.)
a virtuous or pious man, Uṇ. i, 108, Sch.
N. of a descendant of Kaśyapa and one of the authors of RV. ix
of Asita or a son of A˚, MBh.; Pur.
of a man mentioned with A˚, Prav.
of an astronomer, Var.
of a legislator (also, -भट्ट), Madhus.; Kull.
of a son of Pratyūṣa, MBh.; Hariv.
of an elder brother of Dhaumya, MBh.
of the husband of Eka-parṇā, Hariv.
of the father of Saṃnati (the wife of Brahma-datta), ib.
of the grandfather of Pāṇ.; Col.
of a son of Viśvā-mitra (pl. his descendants), Hariv.
of a son of Kṛśāśva by Dhiṣaṇā, BhP.
2. देवल = देवर (q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (496,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देवलः 1 An attendant upon an idol, a low Brāhmaṇa who subsists upon the offerings made to an idol. [] --2 A virtuous man. --3 N. of Nārada. --4 A husband's brother. --5 N. of a law-giver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0580-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवल पु० देव--वृषा० कलच् । १ धार्मिके २ देवद्रव्योपजीविनि व्राह्मणे च “चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा । विपणेन च जीवन्तोवर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः” मनुः “देवलः देवप्रतिमापरिचारकः वर्तनार्थत्वेनैतत्कर्मणोऽयं निषेधः न धर्मार्थं “देवकोषोपजीवी च नाम्ना देवलको भवेत्” देवलस्मरणात्, कुल्लू० । प्रत्यूषवसुपुत्रे ३ ऋषिभेदे “प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्ना तु देवलम्” हरिवं० [] ३ अ० । आसतमुनेरपत्ये ४ ऋषिभेदे । स च रम्भाशापेना- ष्टावक्रतया बभूव व्रह्मवै० पु० “असितपुत्रत्वात् तत्सहकार- स्थले “असितो देवलो व्यासः” इत्यादौ तस्यैव बोधः । स च स्मृतिकर्त्ता यथाह हेमा० ब्र० ख० मनुः । “विष्णुः पराशरो दक्षः संवर्त्तव्यासहारिताः । शाता- तपो वसिष्ठश्च यमापस्तम्बगौतमाः । देवलः शङ्खलि- खितौ भरद्वाजोशनोऽत्रयः । शौनको याज्ञवल्क्यश्च द- शाष्टौ स्मृतिकारिणः” । ५ धौम्यर्षेरग्रजभ्रातरि च “यवी- यान् देवलस्यैष वने भ्राता तपस्यति । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणीध्वं यदीच्छथ” भा० आ० १८३ अ० तस्य धौम्याग्रजतोक्ता । ६ नारदमुनौ त्रिका० ७ देवरे शब्द- रत्ना० । देवं लाति ला--क । जीविकार्थं देवप्रतिमायाः ८ स्थानान्तरनायके च । स्वार्थे क । देवलक तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3743-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवलः, पुं, (देवं लाति गृह्णाति निजजीविकार्थ- मिति । देव + ला आदाने + “आतोऽनुपेति ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) देवाजीवः । जीविकार्थं यो देवान् गृहीतवान् । इत्यमरः । २ । १० । ११ ॥ पूजारि वामन इति भाषा ॥ देवोपजीवजीवी । यथा, -- [] “देवोपजीवजीवी च देवलश्च प्रकीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥ “चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा । विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः ॥” इति मनुः । ३ । १५१ ॥ “देवलः प्रतिमापरिचारकः वर्त्तनार्थत्वेनैतत् कर्म्म कुर्व्वतोऽयं निषेधः न तु धर्म्मार्थम् । देवको- षोपजीवी च नाम्ना देवलोको भवेदिति देवल- वचनात् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥ (दीव्यति आनन्देनेति । दिव + “वृषादिभ्य- श्चित् ।” उणां १ । १०८ । इति कलच् ।) धार्म्मिकः । इत्युणादिकोषः ॥ नारदमुनिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (रलयोरैक्यात् ।) देवरः । इति शब्दरत्नावली ॥ धर्म्मशास्त्रवक्ता मुनि- विशेषः । इति भगवद्गीता ॥ स असितमुनिपुत्त्रः रम्भाशापेनाष्टावक्रो बभूव । इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ (अयन्तु वेदव्यासस्य शिष्यः । यथा, देवीभागवते । १ । २० । ३ । “असितो देवलश्चैव वैशम्पायन एव च । जैमिनिश्च सुमन्तुश्च गताः सर्व्वे तपोधनाः ॥” प्रत्यूषस्य ऋषेः पुत्त्रः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । १५ । ११५ । “प्रत्यूषस्य विदुः पुत्त्रं ऋषिं नाम्नाथ देवलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-745-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देवल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें