🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:36:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धुर्य
dhurya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भार (जुआ) ढोने वाला बैल (2.9.66) धुर्वह · धौरेय · धुरीण · धुरन्धर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धुर्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ धुर्य]
१. ऋषभ नामक ओषधि जो लहसुन की तरह होती और हिमालय पर मिलती है ।
२. विष्णु ।
३. बैल ।
धुर्य २ वि॰ [सं॰ धुर्य्य]
१. धुरंधर ।
२. श्रेष्ठ ।
३. बोझ ढोनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धुर्य mfn. (w.r. धूर्य) fit to be harnessed, able to draw or bear (Pāṇ. iv, 4, 77)
being at the head of, foremost, best, AV.; MBh. &c.
eminently fit for or distinguished by (comp.), Bālar. iii, 2/3
धुर्य m. beast of burden, horse, bullock &c., Mn.; MBh. &c.
minister, charge d'affaires, W. (with मन्त्रिन्, Kathās. ix, 14)
leader, chief (cf. कुल-), MBh. &c.
a kind of medic. plant (= ऋषभ), L.
धुर्य n. forepart of a pole, R.
N. of all Stotras except the 3 Pavamānas, KātyŚr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धुर्य a. [धुरं वहति, यत्] 1 Fit for a burden, able to bear a burden &c. --2 Fit to be entrusted with important duties. --3 Standing at the head, chief, foremost; see below. --र्यः 1 A beast of burden. --2 A horse or bullock yoked to the pole of a carriage; नाविनीतैर्व्रजेद् धुर्यैः Ms. 4. 67; येनेदं ध्रियते विश्वं धुर्यैर्यानमिवाध्वनि Ku. 6. 76; धुर्यान् विश्रामयेति R. 1. 54, 6. 78; 17. 19. --3 One who carries a burden (of responsibility); R. 5. 66. --4 A chief, leader, head; न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय R. 7. 71. --5 A minister, one charged with important duties. --6 An epithet of Viṣṇu. --र्यं The forepart of a pole.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0598-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुर्य्य त्रि० धुरं वहति “धुरो यड्ढवौ” पा० यत् । तद्धितयपरत्वान्न दीर्घः । १ धुर्वहे वृषादौ २ कार्य्यनिर्वाहके “प्रागल्भमात्मा धुरि धुर्य्यवाग्मिनम्” किरा० । “धुर्य्यः कर्मनिर्वाहकः” मल्लि० । “समस्तकार्य्येषु गतेन धु- र्य्यताम” माघः । ३ भारवाहके अमरः । ४ श्रेष्ठे शब्दार्थचि० । ५ वृषभे ६ ऋषभौषधौ च पु० राजनि० [] वृषादौ “नाविनीतैर्व्रजेद्धुर्य्यैः” मनुः । “येनेदं ध्रियते विश्वं धुर्य्यैर्यानमिवाध्वनि” कुमा० । “रात्रिर्गता मतिमतां वर! मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्ज- गतो विभक्ता । तामेकतस्तव विभर्त्ति गुरुर्विनिद्रो यस्या भवानपरधुर्य्यपदावलम्बी” रघुः । ७ विष्णौ पु० । “स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्य्यः” विष्णु० । समस्तजन्तुजन्मा- दिलक्षणकार्य्यनिर्वाहकत्वात्तस्य तथात्वम् भाष्ये उक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3895-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धुर्य्यः, त्रि, (धुरं वहतीति । धुर् + “धुरो यड्- ढकौ ।” ४ । ४ । ७७ । इति यत् । “न भकु- च्छुराम् ।” ८ । २ । ७९ । इति न दीर्घः ।) धुरन्धरः । इत्यमरः । २ । ९ । ६५ ॥ (यथा, रघुः । ५ । ६६ । “तामेकतस्तव बिभर्त्ति गुरुर्विनिद्र- स्तस्या भवानपरधुर्य्यपदावलम्बी ॥” श्रेष्ठः । यथा, भागवते । ४ । २२ । ४९ । “वण्यस्तु धुर्य्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया ॥” ऋषभौषधौ अनडुहि च पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अश्वादिरपि । यथा, महाभारते । ३ । १९७ । १२ । “पुनरपि चान्योऽप्यश्वार्थी ब्राह्मण आगच्छत् । त्वरितोऽथ तस्मै अपनह्य वामं धुर्य्यमददत् अथ प्रायात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-799-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें