🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:58:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नलिनी
nalinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमलों का समूह/लता (1.10.39) बिसिनी · पद्मिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नलिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमलिनी । कमल ।
२. वह देश जहाँ कमल अधिकता से होता हों ।
३. पुराणानुसार गंगा की एक धारा का नाम । देवगंगा ।
४. नारियल की शराब ।
५. नखिनी नामक गंधद्रव्य ।
६. नाक का बायाँ नथना ।
७. नदी ।
८. एक वृत का नाम जिसके प्रत्येक चरण में पाँच सगण होते हैं । विशेष—इसे मनहरण और भ्रमरावली भी कहते हैं ।
९. कमलों का समूह (को॰) ।
१०. कमलनाल (को॰) ।
११. इंद्रपुरी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नलिनी f. (fr. नलिन above or fr. नल ‘lotus’ as अब्-जिनी fr. अब्-ज, पद्मिनी fr. पद्म &c.) a lotus, Nelumbium Speciosum (the plant or its stalk), an assemblage of l˚ flowers or a l˚ pond, MBh.; Kāv.; Pur. &c.
the Ganges of heaven or rather an arm of it, ib.
a myst. N. of one of the nostrils, BhP.
a partic. class of women (= पद्मिनी), Cat.
a kind of fragrant substance (= नलिका), L.
the fermented and intoxicating juice of the cocoa-nut, L.
N. of the wife of Aja-mīḍha and mother of Nīla, BhP.
of 2 rivers, VP.
2. नलिनी f. having king Nala, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (530,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नलिनी 1 A lotus-plant; न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति Mk. 4. 17; [] नलिनीदलगतजलमतितरलं Moha M. 5; Ku. 4 6. --2 An assemblage of lotuses. --3 A pond or place abounding in lotuses. --4 A lotus or the stalk of it. --5 The celestial Ganges. --6 The intoxicating juice of the cocoa-nut. --Comp. --खंडं, --षंडं a group or assemblage of lotuses. --रुहः an epithet of Brahmā. --(हं) a lotus-stalk, the fibres of a lotus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0610-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलिनी स्त्री नडाः (नालाः) सन्त्यत्र पुष्करा० इनि ङीप् डस्य लः । १ पद्मिन्यां “व्याकोशकोकणदतां दधते नलिन्यः” माघः । २ पद्मयुक्तदेशे ३ कमलाकरे ४ नदीमात्रे मेदि० । नलानां नलयुक्तानां समूहः खला० इनि । पद्मसमूहे ५ नलिकायां राजनि० ६ नारिकेले त्रिका० “नलिनीवाम्बुसम्पत्त्या बुद्ध्या श्रीः परिपाल्यते” कामन्द० “ततोऽविदूरे नलिनीं प्रभूतकमलोत्पलाम् । सीताह- रणद्युखार्त्तः पामां रामः समासदत्” भा० व० २७९ अ० । “एषा सा दृश्यते पष्मा नलिनी चित्रकानना” रामा० [] ६ । १०८ अ० “प्रयाता नन्दनस्येव नलिनी सरितां वरा” हरिवं० ६५ अ० “नलिनी क्षतसेतुबन्धना” कुमा० । ७ व्योम- नद्याम् सा च “ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते । वस्वोकसारा नलिनी पावनी च सरस्वती । जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिन्धुश्च सप्तमी” भा० भी० ६ अ० उक्ता पञ्चदशाक्षरपादके ८ छन्दोभेदे “सगणैः शिवव- क्त्र ५ मितैर्गदिता नलिनी” वृ० र० टी० तल्लक्षणमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3985-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नलिनी, स्त्री, (नलानि पद्मानि सन्त्यत्र । नल + “पुस्करादिभ्यो देशे ।” ५ । २ । १३५ । इति इनिः । ङीप् ।) पद्मयुक्तदेशः । (नलानां पद्मानां समूहः । “खलादिभ्यः इनिर्वक्तव्यः ।” ४ । २ । ५१ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या इनिः ।) पद्मसमूहः । पद्म- लता । इति भरतः ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “नलिनी स्यात् पङ्कजिनी विशिनी च सरोजिनी । पद्मिनीति च पर्य्यायः पद्मषण्डे तदाकरे ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) पद्ममात्र । इति रायमुकुटादयः ॥ तत्- पर्य्यायः । विसिनी २ पद्मिनी ३ । इत्यमरः । १ । १० । ३९ ॥ (यथा, भ्रमराष्टके । ८ । “रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पद्मजालम् । इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार ॥”) व्योमनिम्नगा । (इयन्तु गङ्गायाः पूर्व्वदिग्गत- शास्वानामन्यतमा । यथा, मात्स्ये । १२० । ४० । “त्रीणि प्राचीमभिमुखं प्रतीचीं त्रीण्यथैव च । स्रोतांसि त्रिपथगायास्तु प्रत्यपद्यन्त सप्तधा ॥ नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगा ॥”) कमलाकरः । इति मेदिनी । ने, ८२ ॥ नलिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ नारिकेलसुरा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (वामनासिका । यथा, भाग- वते । ४ । २५ । ४८ । “नलिनी नालिनी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्म्मिते ॥” “नलनालशब्दौ छिद्रवचनौ तद्बती नलिनी नालिनी च वामदक्षिणनासिके ॥” इति तट्टी- कायां स्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-836-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नलिनी" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें