🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:11:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्मिनी
padminī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमलों का समूह/लता (1.10.39) नलिनी · बिसिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्मिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमलिनी । छोटा कमल । यौ॰—पद्मिनीखंड, पद्मिनीषंड = (१) कमलस (५) जहाँ कमल आधिक हों । पद्मिनीवल्लभ = सूर्य । विशेष—'पद्मिनी' शब्द में पतिवाची शब्द लगाने से उसका अर्थ 'सूर्य' होता है ।
५. तालाब या जलाशय जिसमें कमल हो ।
३. कोकशास्त्र के अनुसार स्त्रियों की चार जातियों में से सर्वोत्तम जाति । कहते है, इस जाति की स्त्री अत्यंत कोमलांगी, सुशीला, रूपवती और पतिव्रता होती है ।
४. मादा हाथी । हथिनी ।
५. चित्तौर की इतिहासप्रसिद्ध रानी ।
६. लक्ष्मी । उ॰— पद्माम उपर पद्मिमनि मानहु । रूपर ऊपर दीपति जानहु ।— केशव (शब्द॰) ।
७. कमल का पौधा (को॰) ।
८. कमलों का समूह (को॰) ।
९. कमल की नाल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्मिनी f. See next.
पद्मिनी f. (of prec.) Nelumbium Speciosum, a lotus (the whole plant, ifc. ˚नीक, mfn.; cf. अब्जिनी, नलिनी &c.)
a multitude of lotuses or a lotus-pond, MBh.; Kāv. &c. (cf. g. पुष्करादि)
a l˚-stalk, L.
a female elephant, L.
a partic. magical art, MārkP.
an excellent woman, a woman belonging to the first of the 4 classes into which the sex is divided, RTL. 389
N. of sev. women, Siṃhās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (585,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्मिनी 1 The lotus plant; सुरगज इव बिभ्रत् पद्मिनीं दंतलग्नां Ku. 3. 76; R. 16. 68; Me. 83; M. 2. 13. --2 An assemblage of lotus flowers. --3 A pond or lake abounding in lotuses. --4 The fibrous stalk of a lotus. --5 A female elephant. --6 A woman of the first of the four classes into which writers on erotical science divide women; the रतिमंजरी thus defines her: --भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुद्ररंध्रा अविरलकुचयुग्मा चारुकेशी कृशांगी । मृदुवचनसुशीला गीतवाद्यानुरक्ता सकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगंधा ॥. --Comp. --ईशः, --कांतः, --वल्लभः the sun. --खंडं, --षंडं a multitude of lotuses; a place abounding in lotuses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मिनी स्त्री पद्मं विद्यतेऽस्याः पुष्करा० इनि अभिधानात् स्त्रीत्वम् । १ पद्मयुक्तदेशे २ पद्मधारिणि विष्णौ पु० “पद्मी पद्मनिभेक्षणः” विष्णुसं० तस्य शङ्खचक्रगदापद्मधारित्वात् तथात्वम् । ३ पद्मधारिमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् । ४ हस्तिनि पु० अमरः पद्मानां समूहः इनि । ६ पद्मसमूहे ७ पद्म- लतायाञ्च अमरः “सूननालदलोत्फुल्लफलैः सा लतिका पुनः । पद्मिनीत्युच्यते प्राज्ञैर्विसिन्यादिश्च सा स्मृता । पद्मिनी मधुरा तिक्ता कषाया शिशिरा सरा । पित्त- कृमिशोषवान्तिभ्रान्तिसन्तापदोषहृत्” राजनि० “भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्रा अविरलकुचयुग्मा दीर्घ- केशी कृशाङ्गी । मृदुचरणसुशीला गीतनृत्यानुरक्ता सक- लतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा” रतिमञ्जर्य्युक्तलक्षणयुक्ते ९ स्त्रीभेदे “पद्मिती शशके तुष्टा” इति च तन्त्रोक्तम् । १० सरोवरे ११ पद्मे च विश्वः १२ मृणाले शब्द माला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4230,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मिनी, स्त्री, (पद्मानि सन्त्यस्याम् । पुष्करा- दित्वादिनिः ।) पद्मयुक्तदेशः । पद्मसमूहः । पद्मलता । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । नलिनी २ विसिनी ३ । इत्यमरः । १ । १० । ३९ ॥ मृणालिनी ४ कमलिनी ५ पुटकिनी ६ पङ्क- जिनी ७ सरोजिनी ८ । इति माधवः ॥ नालिकिंनी ९ नालीकिनी १० अरबिन्दिनी ११ । इति कोषान्तरम् ॥ अम्भोजिनी १२ पुष्क- रिणी १३ जम्बालिनी १४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ अब्जिनी १५ । तस्या लक्षणं यथा, -- “मूलनालदलोत्फुल्लफलैः समुदिता पुनः । पद्मिनी प्रोच्यते प्राज्ञैर्विसिन्यादिश्च सा स्मृता ॥” तस्या गुणाः । “पद्मिनी मधुरा तिक्ता कषाया शिशिरा परा । पित्तक्रिमिशोषवान्तिभ्रान्तिसन्तापदोषहृत् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ (पद्मं पद्मगन्धोऽस्त्यस्याः पद्मस्य गन्ध इव गन्धो विद्यते शरीरे यस्या इति तात्पर्य्यार्थः अत्रतु पद्म- गन्धयोस्तादात्म्यमङ्गीकृत्यैव समासः कल्पितः ।) चतुर्व्विधस्त्रीमध्ये स्त्रीविशेषः । तस्या लक्षणं यथा, -- “भवति कमलनेत्रा नासिकाक्षुद्ररन्ध्रा अविरलकुचयुग्मा दीर्घकेशी कृशाङ्गी । मृदुवचनसुशीला नृत्यगीतानुरक्ता सकलतनुसुवेशा पद्मिनी पद्मगन्धा ॥” इति रतिमञ्जरी । ४ ॥ * ॥ (अस्या रतिप्रकारः यदुक्तः तत्रैव । २८ । “कुचं करेण संमर्द्य पीडयेदधरं दृढम् । रमणं पद्मबन्धेन पद्मिनीरतिमादिशेत् ॥”) सरोवरम् । पद्मम् । इति विश्वः ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ७६ । “सुरगज इव बिभ्रत् पद्मिनीं दन्तलग्नां प्रतिपथगतिरासीद् वेगदीर्घीकृताङ्गः ॥”) मृणालम् । इति शब्दमाला ॥ हस्तिनी । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-044-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पद्मिनी" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬