🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:08:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निवारण
nivāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निवारण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोकने की क्रिया ।
२. हटाने या दूर करने की क्रिया ।
३. निवृत्ति । छुटकारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚वारण mfn. = prec. mfn., MBh.; Hariv.; Suśr.
नि-˚वारण n. keeping back, preventing, hindering, opposing, refuting, ib.; Pañc.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (559,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निवारः, निवारणं 1 Keeping off, preventing, warding off; दंशनिवारणैश्च R. 2. 5. --2 Prohibition, impediment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0638-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवारण न० नि + वृ--णिच्--भावे ल्युट् । नितरां वारणे “कण्डूयनैर्दंशनिवारणैश्च” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4108,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवारणं, क्ली, (नि + वृ + णिच् + करणे ल्युट् ।) निश्चयेन वारणम् । निराकरणम् । यथा, -- “यद्वाक्यतो धर्म्म इतीतरस्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥” इति श्रीभागवते प्रथमस्कन्धः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-899-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निवारण" आता है (27)
अपोह निकालना । हटाना । निवारण । दुर करनासेध निषेध । निवारण । मनाहीअपसारण निकल बाहर करना । हटा देना । दूरी करण । निवारणप्रतिविघात प्रत्याघात । निवारण । रोकना ।(को॰)निषेधन निषेध करने का काम । निवारण । मना करनाबराव बराना का भाव । बचाव । परहेज । निवारणसल्ब निवारण । दूर करनास्तंभन संज्ञ पुं॰पर्याप्ति अंत । समाप्तिउपशमन शांति रखना । दबानानिराकरण छाँटना । अलग करनानिवर्तन प्राचीन काल में भूमि की एक नाप जो २१० हाथ लबाई और २१० हाथ चौडा़ई की हो…विकर्षण आकर्षण । खींचनाप्रतिघातन जान से मार डालना । प्राणघात । हत्याप्रतिनिवर्तन लौटना । वापस होनाअसूति वंध्यात्व । बाँझपनविहति वधपरिहरण किसी के बिना पूछे अपने अधिकार में कर लेना । जबर- दस्ती ले लेना । छीन ल…व्यपोह विनाश । बरबादीप्रतिहरण विनाश । बरबादीप्रत्यारंभ पुनः शुरू करना । पुनरारंभविनिवृत्ति विश्रांति । आराम । मुक्तिहटका † संज्ञा पुं॰इनसिदाद बंद होना । रुक जानापरिहारी परिहस्ण करनेवाला । हरणकारीसन्निरोध रोक । रुकावट । बाधाव्यपवर्जन छोड़ना । त्याग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें