🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:11:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निष्क
niṣka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निष्क संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वैदिक काल का एक प्रकार का सोने का सिक्का या मोहर जिसका मान भित्र भित्र समयों में भिन्न भिन्न था । विशेष—प्राचीन काल में यज्ञों में राजा लोग ऋषियों और ब्राह्मणों को दक्षिणा में देने के लिये सोने के बराबर तौल के टुकड़े कटवा लिया करते थे जो 'निष्क' कहलाते थे । सोने के इस प्रकार टुकड़े कराने का मुख्य हेतु यह होता था कि दक्षिणा में सब लोगों को बराबर सोना मिले, किसी के पास कम या ज्यादा न चला जाय । पीछे से सोने के इन टुकडों पर यज्ञस्पतूप आदि के चिन्ह और नाम आदि बनाए या खोदे जाने लगे । इन्हीं टुकड़ों ने आगे चलकर सिक्कों का रूप घारण कर लिया । उस समय कृछ लोग इन टुकड़ों को गूँथकर और उनकी माला बनाकर गले में भी पहनते थे । भिन्न भिन्न समयों में निष्क का मान नीचे लिखे अनुसार था । एक निष्क = एक कर्ष (१६ माशे) " " = " सुवर्ण " " " = " दीनार , " " = " पल (४ या ५ सुवर्ण) " " = चार माशे " " = १०८ अथवा १५० सुवर्ण ।
२. प्राचीन काल में चाँदी की एक प्रकार की तौल जो चार सुवर्ण के बराबर होती थी ।
३. वैद्यक में चार माशे की तौल । टंक ।
४. सुवर्ण । सोना ।
५. सोने का बरतन ।
६. हीरा ।
७. निर्गम । बाहर जाना । प्रस्थान (को॰) ।
८. चांडाल (को॰) ।
८. सोने की एक तौल जो १०८ या १५० सुवर्ण की होती थी (को॰) ।
९. गले में पहनने का एक स्वर्णा- भूषण (को॰) । यौ॰—निष्ककंठ, निष्कग्रीव = जिसने गले में सोने का गहना पहन रखा हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निष्क m. n. (rarely n.) (Uṇ. iii, 45 g. अर्धर्चादि) a golden ornament for the neck or breast (also used as money), RV. &c. &c.
later a partic. coin varying in value at different times (= 1 Dīnāra of 32 small or 16 large Rettis, = 1 Karṣa or Suvarṇa of 16 Māṣas, = 1 Pala of 4 or 5 Su-varṇas, = 1 larger Pala or Dīnāra variously reckoned at 108 or 150 Su-varṇas, = 4 Māṣas, = 16 Drammas; also a weight of silver of 4 Su-varṇas)
a golden vessel, L.
gold, L.
निष्क m. a Cāṇḍāla, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (562,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निष्कः --कं 1 A golden coin (of different values, but generally taken to be equal to one Karṣa or Suvarṇa of 16 Māṣas). --2 A weight of gold equal to 108 or 150 Suvarṇas q. v. --3 A golden ornament for the neck or the breast; Ku. 2. 49. --4 Gold in general. --5 A golden vessel. --ष्कः A Cāṇḍāla.
निष्कः --कं 1 A golden coin (of different values, but generally taken to be equal to one Karṣa or Suvarṇa of 16 Māṣas). --2 A weight of gold equal to 108 or 150 Suvarṇas q. v. --3 A golden ornament for the neck or the breast; Ku. 2. 49. --4 Gold in general. --5 A golden vessel. --ष्कः A Cāṇḍāla.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0640-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्क माने चु० आत्म० सक० सेट् । १ निष्कयते अनिनिष्कत । अणोपदेशत्वात् सति निमित्ते न णत्वम् । प्रनिष्कयते ।
निष्क पु० न० निश्चयेन कायति निस् + कै--क निष्क--अच वा । शास्त्रीयषोडशमाषकपरिमितसुवर्णानामष्टाधिकशते, २ व्यवहारिकरूपके (टाका) ३ चतुसुवर्णपरिमिते पलपरिमाणे मानभेदे, ४ वक्षोभूषणे ५ हेमपात्रे ६ दीनारे च अमरः । दीनारशब्दे दीनारार्थः दृश्यः । ७ पणे ८षोडशद्रम्मे (काहन) परिमाणे “वराटकानां दशकद्वय यत् सा काकिणी ताश्च पणश्चतस्रः । ते षोडश द्रम्म इहावगम्यो द्रम्मैस्तथा षोडशभिश्च निष्कः” लीला० । “हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्कमिवार्पितम्” कुमा० “चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः” मनुः “गवामभावे निष्कः स्यात् तटूर्द्धं पादमेव वा” मिता० धृता स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4116,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्क, क ङ माने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) मूर्द्धन्यषमध्यः । क ङ, निष्कयते स्वर्णं बणिक् । इति दुर्गादासः ॥
निष्कः, पुं क्ली, (निश्चयेन कायति शोभते इति । निस् + कै + आतश्चेति कः ।) चत्वारः सुवर्णाः । चारि मोहर इति भाषा ॥ यथा, मनुः । ८ । १३७ । “धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः । चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः ॥” साष्टशतसुवर्णः । हेम । उरोभूषणम् । (यथा, रामायणे । १ । ६ । ११ । “नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ॥”) पलम् । दीनारः । इत्यमरः । ३ । ३ । १४ ॥ अस्य टीका यथा । “शास्त्रीयषोडशमाषकपरिमितं स्वर्णं सुवर्णं तेषां सुवर्णानां अष्टाधिकशतम् । हेम स्वर्णमात्रम् । उरोभूषणं वक्षोऽलङ्कारः । पलं शास्त्रीयमानविशेषः । उरोभूषणं पलञ्च हेम्न एवेति केचित् । दीनारः सम्यग्व्यवहारार्थं मानवस्तु एषु निष्कः । केचित्तु दीनार इति पल इत्यस्य विशेषणम् । दीनारे पले लौकिक- पले न तु शास्त्रीये इत्याहुः ॥ स्मार्त्तास्तु द्वात्रिंशद्रक्तिकापरिमितं काञ्चनं दीनारः । तथाहि । ‘दीनारो रोपकैरष्टाविंशत्या परिकीर्त्तितः । सुवर्णंसप्ततितमो भागो रोपक उच्यते ॥’ इति विष्णुगुप्तः ॥ सुवर्णोऽशीतिरक्तिकापरिमितं काञ्चनं तस्य सप्ततितमो भागः सप्तमांशाधिकहेमरक्तिकायां रोपकः तदष्टाविंशत्या द्बात्रिंशद्रक्तिकापरिमितं हेम दीनार इति पर्य्यवस्यतीत्याहुः ।” इति भरतः ॥ * ॥ स्वर्णकर्षः । स्वर्णपलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ कण्ठभूषा । इति जटाधरः ॥ माषकचतुष्टयम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (यथा, “स्याच्चतुर्म्माषकैः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च ॥” इति पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥) [] षोडशद्रम्यः । षोल काहन इति भाषा ॥ (यथा, लीलावत्याम् । २ । “वराटकानां दशकद्बयं यत् सा काकिनीं ताश्च पणश्चतस्रः । ते षोडशद्रम्य इहावगम्यो द्रम्यैस्तथा षोडशभिश्च निष्कः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-903-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निष्क" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें