🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:41:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंगु
paṃgu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लँगड़ा (2.6.48) श्रोण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंगु १ वि॰ [सं॰ पङ़्गु] जो पेर से चल न सकता हो । लँगड़ा । उ॰—(क) मूक होइ बाचाल पंगु चढे़ गिरिवर गहन । जासु कृपा सो दयाल, द्रवो सकल कलिमल दहन ।—मानस, १ ।१ (ख) मति भारति पंगु भई जो निहारि बिचारि फिरी उपमा न पवै ।—तुलसी (शब्द॰) ।
पंगु २ संज्ञा पुं॰
१. शनैश्चर ।
२. एक रोग । यह मनुष्य पैरों में और जाँघों की मे होता है । विशेष—यह बात रोग का भेद है । वैद्यक का मत है कि कमर में रहनेवाले वायु जोघों की नसों को पकड़कर सिकोड़ देती है जिससे रोगी के पैर सिकुड़ जाते है और वह चल फिर नहीं सकता ।
३. एक प्रकार का साधु जो भिक्षा वा मलमूत्रोत्सर्ग के अतिरिक्त अपने स्थान से उठकर किसी और काम के लिए दिन भर मे एक योजन से बाहर नहीं जाता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पङ्गु mf(वी, or ऊ)n. (fr. √ पज् ?; cf. Uṇ. i, 37, Sch.) lame, halt, crippled in the legs, AVPar.; Yājñ.; MBh. &c.
N. of those elements of the body which are themselves without motion (but are moved by the wind), Bhpr.
पङ्गु m. N. of the planet Saturn (as moving slowly), Cat. (cf. -वासर)
of Nirjita-varman, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (574,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंगु a. (गू or ग्वी f.) Lame, halt, crippled. --गुः 1 A lame man; मूकं करोति वाचालं पंगुं लंघयते गिरिं. --2 An epithet of Saturn. --Comp. --ग्राहः {1} a crocodile (मकर). {2} the tenth sign of the zodiac; Capricornus (मकर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0655-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पङ्गु त्रि० खजि--कु--पनादेशः नुक् च । १ गतिहीने स्त्रियां ऊङ् । २ मन्दगतौ शनिग्रहे शब्दर० तत्कक्षाया अत्यु- च्चतया वहुकालेन राशिभागादिकस्य तेन भोगात् तस्य भन्दगतित्वम् । अश्वहरणकर्मविपाकेण पङ्गुता जायते इत्युक्तं मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4181,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पङ्गुः, पुं, (खञ्जति गतिवैकल्यं प्राप्नोतीति । खजि गतिवैकल्ये । “बाहुलकात् कुः । खजयोः पगौ नुमागमश्च ।” उणां । १ । ३७ । इति पगौ नुमागमश्च । अस्य कक्षाया अत्युच्चतया बहु- कालेन राशिभागादिभोगात् मन्दगतित्वादस्य तथात्वम् ।) शनैश्चरः । इति शब्दमाला ॥ (परि- व्राट् । यथोक्तं चिन्तामणौ । “भिक्षार्थं गमनं यस्य विण्मूत्रकरणाय च । योजनान्न परं याति सर्व्वथा पङ्गुरेव सः ॥”)
पङ्गुः, त्रि, (खजि गतिवैकल्ये । बाहुलकात् कुः । खस्य पत्वे जस्य गादेशः नुम् च । उणां १ । ३७ ।) जङ्घावैकल्येन चलनाक्षमः । तत्पर्य्यायः । श्रोणः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ४८ ॥ जङ्घाहीनः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते २ । ५ । १२५ । “कञ्चिदन्घांश्च मूकांश्च पङ्गून् व्यङ्गानबान्धवान् । पितेव पासि धर्म्मज्ञ ! तथा प्रव्रजितानपि ॥” यानहरणेनैव लोकः पङ्गुर्भवति । यथा, मार्क- ण्डेये । १५ । ३१ । “पुष्पापहृद्दरिद्रश्च पङ्गुर्यानापहृन्नरः ॥”) अस्य लक्षणं खञ्जशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-005-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंगु" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें