🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:27:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पचन
pacana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पचन संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰]
१. पकाने की क्रिया या भाव । पाक ।
२. पकने की क्रिया या भाव ।
३. पकाने का सामान । पकाने क ा साधन, पात्र, ईंधन आदि (को॰) ।
४. अग्नि ।
५. वह जो पकाता हो । पकानेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पचन mfn. cooking, maturing (cf. अन्वाहार्य-, एणी-)
पचन m. fire, L.
पचन (पच्˚), n. a means or instrument for cooking, RV.; ŚBr.
cooking, roasting, maturing, becoming cooked or ripe, MBh.; Suśr.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (575,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पचन a. [पच्-करणे ल्युट्] Cooking, dressing, maturing &c. --नः Fire. --ना Becoming ripe, ripening. --नी The wild citron tree. --नं 1 Cooking, dressing, maturing &c. --2 A means or instrument for cooking, a vessel, fuel &c. --3 Ripening, maturing. --4 Becoming cooked or ripe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0656-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पचन पु० पच--कर्त्तरि ल्यु । १ अग्नौ शब्दच० २ पाककर्त्तरि त्रि० भावे ल्युट् । ३ पाके न० । करणे ल्युट् । ४ पाक- साधने त्रि० स्त्रियां ङीप् । “मांस्पचन्या उखायाः” इति महाभाष्यम् । सा च ५ वनवीजपूरके राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4181,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पचनं, क्ली, (पच्यते इति । पच् + भावे ल्युट् ।) पाकः । (यथा, भागवते । ३ । २६ । ४० । “द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्द्दनम् ॥” पच्यतेऽनेन् इति पचेः करणे ल्युट् । पाकसाध- नम् । यथा, ॠग्वेदे । १ । १६२ । ६ । “ये चार्वते पचनं संभरन्त्युतो तेषामभिगूतिर्न इन्वतु ॥”)
पचनः, पुं, (पचत्यसौ इति । पच् + कर्त्तरि ल्युः ।) अग्निः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ पाक- कर्त्तरि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-005-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पचन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें