🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:14:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पट्ट
paṭṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पट्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीढ़ा । पाटा ।
२. पट्टी । तख्ती । लिखने की पटिया ।
३. ताँबे आदि धातुओं की वह चिपटी पट्टी जिसपर राजकीय आज्ञा या दान आदि की सनद खोदी जाती थी ।
४. किसी वस्तु का चिपटा या चौरस तल भाग ।
५. शिला । पटिया ।
६. घाव पर बाँधने का पतला कपड़ा । पट्टी ।
७. वह भूमि संबंधी अधिकारपत्र जो भूमिस्वामी की ओर से असामी को दिया जाता है और जिसमें वे सब शर्तें लिखी होती हैं जिनपर वह अपनी जमीन उसे देता है । पट्टा ।
८. ढाल ।
९. पगड़ी ।
१०. दुपट्टा ।
११. नगर । चौराहा ।
१२. चतुष्पथ ।
१३. राजसिंहासन । यौ॰—पट्टमहिषी ।
४. रेशम ।
१५. लाल रेशमी पगड़ी ।
१६. पाट । पटसन ।
१७. लड़ाई का वह पहनावा या कवच जिससे केवल धड़ ढका रहे और दोनों बाहें खुली रहें (कोटि॰) ।
१८. उत्तम और बारिक रंगीन वस्त्र (को॰) ।
पट्ट ३ वि॰ [देश॰] दे॰ पट २ ।
पट्ट ४ [अनु॰] दे॰ पट १ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट्ट m. (fr. पत्त्र?) a slab, tablet (for painting or writing upon), MBh.
(esp.) a copper plate for inscribing royal grants or orders (cf. ताम्र-)
the flat or level surface of anything (cf. ललाट-, शिला-), MBh.; Kāv. &c.
a bandage, ligature, strip, fillet (of cloth, leather &c.), MBh.; Suśr.
a frontlet, turban (5 kinds, viz. those of kings, queens, princes, generals, and the प्रसाद-पट्टस्, or turban of honour ; cf. VarBṛS. xlix), tiara, diadem, MBh.; Kāv.; Rājat. (ifc. f(आ). )
cloth (= पट)
coloured or fine cloth, woven silk (= कौशेय), Kāv.; Pañc. (cf. चीन-प्˚, पट्टांशुक &c.)
an upper or outer garment, Bhaṭṭ.
a place where 4 roads meet (= चतुष्-पथ), L.
Corchorus Olitorius, W.
= विदूषक, Gal.
N. of sev. men, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट्टः, --ट्टं 1 A slab, tablet (for writing upon), plate in general; शिलापट्टमधिशयाना Ś. 3; so भालपट्ट &c. --2 A royal grant or edict; Y. 1. 319. --3 A tiara, diadem; R. 18. 44. --4 A strip; निर्मोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः R. 16. 17. --5 Silk; पट्टोपधानं K. 17; Bh. 3. 74; so पट्टांशुकं. --6 Fine or coloured cloth, cloth in general. --7 An upper garment; Bk. 10. 60. --8 A fillet or cloth worn round the head, a turban; especially, a coloured silk turban; Ratn. 1. 4. --9 A throne. --10 A chair or stool. --11 A shield. --12 A grinding stone. --13 A place where four roads meet. --14 A city, town. --15 A bandage, ligature. --ट्टी 1 An ornament for the forehead. --2 A horse's girth. --Comp. --अभिषेकः the consecration of the tiara. --अर्हा the principal queen. --उपाध्यायः a writer of royal grants and other documents. --जं a sort of cloth. --देवी, --महिषी, --राज्ञी the principal queen. --वस्त्र, --वासस् a. attired in wove silk or coloured cloth. --सूत्रकारः a silk-weaver.
पट्टः, --ट्टं 1 A slab, tablet (for writing upon), plate in general; शिलापट्टमधिशयाना Ś. 3; so भालपट्ट &c. --2 A royal grant or edict; Y. 1. 319. --3 A tiara, diadem; R. 18. 44. --4 A strip; निर्मोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः R. 16. 17. --5 Silk; पट्टोपधानं K. 17; Bh. 3. 74; so पट्टांशुकं. --6 Fine or coloured cloth, cloth in general. --7 An upper garment; Bk. 10. 60. --8 A fillet or cloth worn round the head, a turban; especially, a coloured silk turban; Ratn. 1. 4. --9 A throne. --10 A chair or stool. --11 A shield. --12 A grinding stone. --13 A place where four roads meet. --14 A city, town. --15 A bandage, ligature. --ट्टी 1 An ornament for the forehead. --2 A horse's girth. --Comp. --अभिषेकः the consecration of the tiara. --अर्हा the principal queen. --उपाध्यायः a writer of royal grants and other documents. --जं a sort of cloth. --देवी, --महिषी, --राज्ञी the principal queen. --वस्त्र, --वासस् a. attired in wove silk or coloured cloth. --सूत्रकारः a silk-weaver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्ट न० पट--क्त नेट् ट वा तस्य नेत्त्वम् । १ नगरे २ चतुष्पथे ३ भूम्यादिकरग्रहणलेख्यपत्रे (पाट्टा) ४ पीठे ५ फलके (ढल) ६ राजसिंहासने ७ उत्तरीयवस्त्रे ८ कौषेये (रेशम) ९ पेषणपाषाणे पु० मेदि० १० व्रणादीनां प्रतिकारार्थ- तन्धनवस्त्रे (पटी) स्वार्थे क । पट्टक तत्रार्थे सिंहासन- रूपपट्टलक्षणं वृ० सं० ४९ अ० उक्तं यथा [] “विस्तरशो निर्दिष्टं पट्टानां लक्षणं यदाचार्येः । तत्स- ङ्क्षेपः क्रियते मयात्र सकलार्थसम्पन्नः । पट्टः शुभदो राज्ञां मध्येऽष्टावङ्गलानि विस्तीर्णः । सप्त नरेन्द्रम- हिष्याः षड् युवराजस्य निर्दिष्टः । चतुरङ्गुलविस्तारः पट्टः सैनापतेर्भबति मध्ये । द्वे च प्रसादपट्टः पञ्चैते कीर्त्तिताः पट्टाः । सर्वे द्विगुणायामा मध्यादर्धेन पार्श्व- विस्तीर्णाः । सर्वे च शुद्धकाञ्चनविनिर्मिताः श्रेयसो वृद्ध्यै । पञ्चशिखी भूमिपतेस्त्रिशिखो युवराजपार्थिवम- हिष्योः । एकशिखः सैन्यपतेः प्रसादपट्टी विना शिखया । क्रियमाणं यदि पत्रं सुखेन विस्तारमेति पट्टस्य । वृद्धि- जयौ भूमिपतेस्तथा प्रजानां च सुखसम्पत् । जीवित- राज्यविनाशं करोति मध्ये व्रणः समुत्पन्नः । मध्ये स्फुटितस्त्याज्यो विघ्नकरः पार्श्वयोः स्फुटितः । अशु- भनिमित्तोत्पत्तौ शास्त्रज्ञः शान्तिमादिशेद्राज्ञः । शस्तनि- मित्तः पट्टो नृपराष्ट्रविवृद्धये भवति” । अस्य पुंस्त्वमपि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4201-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट्टं, क्ली, (पट् गतौ + क्तः । नैट् ।) नगरम् । इति शब्दरत्नावली ॥
पट्टः, पुं, (पट् + क्तः । नेट् ।) पेषणपाषाणः । शिल् इति भाषा ॥ (यथा, रघुः । १८ । १७ । “तस्याभवत् सूनुरुदारशीलः शिलः शिलापट्टविशालवक्षाः ॥”) व्रणादीनां बन्धनम् । पटी इति भाषा ॥ चतु- ष्पथः । चौमाता रास्ता इति भाषा ॥ राजादि- शासनान्तरम् । पाट्टा इति भाषा ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ३६ । ८ । “तदास्मात् पुत्त्र ! निष्कृष्य मद्दत्तादङ्गुलीयकात् । वाच्यन्ते शासनं पट्टे सूक्ष्माक्षरनिवेशितम् ॥”) पीठः । इति मेदिनी ॥ पिडि इति भाषा ॥ फलकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ ढाल इति भाषा ॥ उष्णीषादिः । इति स्वामी ॥ पाग् इत्यादि भाषा ॥ उत्तरीयादिः । इति सुभूतिः ॥ एक पाट्टा इति भाषा ॥ (यथा, भट्टिः । १० । ६० । “गलितमिव भुवो विलोक्य रामं धरणिधरस्तनशुक्लपट्टचीनम् ॥”) कौषेयः । इति मुकुटः ॥ पाट् रेशम् इति च भाषा । लोहितकौषेयमुष्णीषादि । इति भरतः ॥ राङ्गा रेशमी पाग् इत्यादि भाषा ॥ (नृपादीनां किरीटविशेषस्वरूपपट्टलक्षणं बृहत्- संहितायां ४९ अध्याये उक्तम् । तद्यथा, -- “विस्तरशो निर्द्दिष्टं पट्टानां लक्षणं यदाचार्य्यैः । तत् संक्षेपः क्रियते मयात्र सकलार्थसम्पन्नः ॥ पट्टः शुभदो राज्ञां मध्येऽष्टावङ्गुलानि विस्तीर्णः । सप्तनरेन्द्रमहिष्याः षड्युवराजस्य निर्द्दिष्टः ॥ चतुरङ्गलविस्तारः पट्टः सेनापतेर्भवति मध्ये । [] द्वे च प्रसादपट्टः पञ्च ते कीर्त्तिताः पट्टाः ॥ सर्व्वे द्विगुणायामा मध्यादर्द्धेन पार्श्बविस्तीर्णाः । सर्व्वे च शुद्धकाञ्चनविनिर्म्मिताः श्रेयसो वृद्ध्यै ॥ पञ्चशिखो भूमिपतेस्त्रिशिखो युवराजपार्थिव- महिष्योः । एकशिखः सैन्यपतेः प्रसादपट्टो विना शिखया ॥ क्रियमाणं यदि पत्रं सुखेन विस्तारमेति पट्टस्य । वृद्धिजयौ भूमिपतेस्तथा प्रजानाञ्च सुखसम्पत् ॥ जीवितराज्यविनाशं करोति मध्ये व्रणः समुत्पन्नः । मध्येस्फुटितस्त्याज्यो विघ्नकरः पार्श्वयोः स्फुटितः ॥ अशुभनिमित्तोत्पत्तौ शास्त्रज्ञः शान्तिमादिशे- द्राज्ञः । शस्तनिमित्तः पट्टो नृपराष्ट्रविवृद्धये भवति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-019-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पट्ट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें