🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:20:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्मराग
padmarāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्मराग संज्ञा पुं॰ [सं॰] मानिक या लाल नामक रत्न । उ॰— सौगंधिक, गुरुविंद और स्फटिक इन तीन भाँति के पत्थरों से पद्मराग (लाल) का जन्म होता है ।—वृहत्॰, पृ॰ ३८५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्म—राग m. ‘lotus-hued’, a ruby, L. (also -क, Hcat.; ˚ग-मय mf(ई)n. made or consisting of rubies, Kāraṇḍ.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मरागः, पुं, (पद्मस्येव रागो यस्य ।) रक्तवर्ण- मणिविशेषः । माणिक इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । शोणरत्नम् २ । लोहितकः ३ । इत्य- मरः । २ । ९ । ९२ ॥ लोहितम् ४ । कुरुबिन्दकम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (बृहत्संहितायां ८२ अध्याये अस्य परीक्षादिकं यथा, -- “सौगन्धिककुरुविन्दस्फटिकेभ्यः पद्मरागसम्भूतिः । सौगन्धिकजा भ्रमराञ्जनाब्जजम्वूरसद्युतयः ॥ कुरुविन्दभवाः शबला मन्दद्युतयश्च धातुभि- र्विद्धाः । स्फटिकभवा द्युतिमन्तो नानावर्णा विशुद्धाश्च ॥ स्रिग्धः प्रभानुलेपो स्वच्छोऽर्च्चिष्मान् गुरुः सुसंस्थानः । अन्तःप्रभोऽतिरागा मणिरत्नगुणाः समस्ता- नाम् ॥ कलुषा मन्दद्युतयो लेखाकीर्णाः सधातवः खण्डाः । दुर्विद्धा न मनोज्ञाः सशर्कराश्चेति मणिदोषाः ॥ भ्रमरशिखिकण्ठवर्णा दीपशिखासमप्रभो भुजङ्गानाम् । भवति मणिः किल मूर्द्धनि योऽनर्घेयः स विज्ञेयः ॥ यस्तं बिभर्त्ति मनुजाधिपतिर्न तस्य दोषा भवन्ति विषरोगकृताः कदाचित् । राष्ट्रे च नित्यमभिवर्षति तस्य देवः शत्रूश्च नाशयति तस्य मणेः प्रभावात् ॥ षड्विंशतिः सहस्राण्येकस्य मणेः पलप्रमा- णस्य । कर्षत्रयस्य विंशतिरुपदिष्टा पद्मरागस्य ॥ अर्द्धपलस्य द्वादशकर्षस्यैकस्य षट् सहस्राणि । यच्चाष्टमाषकधृतं तस्य सहस्रत्रयं मूल्यम् ॥ [] माषकचतुष्टयं दशशतक्रयं द्वौ तु पञ्चशतमूल्यौ ॥ परिकल्प्यमन्तराले मूल्यं हीनाधिकगुणानाम् ॥ वर्ण यूनस्यार्द्धं तेजोहीनस्य मूल्यमष्टांशः । अल्पगुणो बहुदोषो मूल्यात् प्राप्नोति विंशांशम् ॥ आधूम्रं व्रणबहुलं स्वल्पगुणञ्चाप्नुयाद्द्विशत- भागम् । इति पद्मरागमूल्यं पूर्व्वाचार्य्यैः समुद्दिष्टम् ॥”) राजनिर्घण्टोक्तपर्य्यायगुणौ माणिक्यशब्दे द्रष्टव्यौ तस्य वर्णो यथा, -- “सिंहले तु भवेद्रक्तं पद्मरागमनुत्तमम् । पीतं काणपुरोद्भूतं कुरुविन्दमिति स्मृतम् ॥ अशोकपल्लवच्छायममुं सौगन्धिकं विदुः । तुम्बुरे छायया नीलं नीलगन्धि प्रकीर्त्तितम् ॥ उत्तमं सिंहलोद्भूतं निकृष्टं तुम्बुरोद्भवम् । मध्यमं मध्यमं ज्ञेयं माणिक्यं क्षेत्रभेदतः ॥ * ॥ तथा च । बन्धूकगुञ्जासकलेन्द्रगोप- जवासनासृक्समवर्णशोभाः । भ्राजिष्णवो दाडि मबीजवर्णा- स्तथापरे किंशुकपुष्पभासः ॥ सिन्दूरपद्मोत्पलकुङ्कुमानां लाक्षारसस्यापि समानवर्णाः । सान्द्रे निरागे प्रभया स्वयैव भान्ति स्वलक्ष्म्या स्फुटमध्यशोभाः ॥ भानोश्च भासामनुवेधयोग- मासाद्य रश्मिप्रकरेण दूरम् । पार्श्वानि सर्व्वाण्यनुरञ्जयन्ति गुणोपपन्नाः स्फटिकप्रसूताः ॥ कुसुम्भनीलीव्यतिमिश्रराग- प्रत्यग्ररक्ताम्बरतुल्यभासः । तथापरेऽरुष्करकण्टकारी- पुष्पत्विषो हिङ्गुलकत्विषोऽन्ये ॥ चकोरपुंस्कोकिलसारसानां नेत्रावभासश्च भवन्ति केचित् । अन्ये पुनर्नातिविपुष्पितानां तुल्यत्विषः कोकनदोदराणाम् ॥ प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायः समानाः स्फटिकोद्भवानाम् । आनीलरक्तोत्पलचारुभासः सौगन्धिकाख्या मणयो भवन्ति ॥ यो मन्दराजः कुरुबिन्दजेषु स एव जातः स्फटिकोद्भवेषु । निरर्च्चिषोऽन्तर्ब्बहुलीभवन्ति प्रभाववन्तोऽपि न तत्समानाः ॥ ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः । पद्मरागा घनं रागं बिभ्राणाः स्वस्फुटार्च्चिषः ॥ वर्णानुयायिनस्तेषामन्ध्रदेशे तथापरे । न जायन्ते तु ये केचित् मूल्यलेशमवाप्नुयुः ॥ तथैव स्फटिकोत्थानां देशे तुम्बुरसंज्ञके । सधर्म्माणः प्रजायन्ते स्वल्पमूल्याहि ते स्मृताः ॥” * [] अथ जात्यादि । “माणिक्यस्य प्रवक्ष्यामि यथा जातिचतुष्टयम् । ब्रह्मक्षत्त्रियवैश्याश्च शूद्रश्चाथ यथाक्रमम् ॥ रक्तश्वे तो भवेद्विप्रस्त्वतिरक्तस्तु क्षत्त्रियः । रक्तपीतो भवेद्वैश्यो रक्तनीलस्तथान्त्यजः । पद्मरागो भवेद्विप्रः क
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पद्मराग" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें