🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:30:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिषद्
pariṣad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिषद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल की विद्बान् ब्राह्मणों की वह सभा जिसे राजा समय समय पर राजनीति, धर्मशास्त्र आदि के किसी विषय पर व्यवस्था देने के लिये आवाहित किया करता था और जिसका निर्णय /?/सर्वमान्य होता था ।
२. सभा । मजलिस ।
३. समूह । समाज । भीड़ ।
४. विद्याप्राप्ति का केंद्र । उ॰—वृहदारणयक उपनिषद् के परिषदों का उल्लेख है जो विद्यापीठ थे और जिनमें बहुत से छात्र इकट्ठे होते थे ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ १३१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-षद् (√ सद्) P. -षदति, RV.; -षीदति, AV.; MBh. (C. also -सीदति); to sit round, besiege, beset, RV.; AV.; Kauś.; to suffer damage, be impaired, MBh.
परि-षद् mfn. surrounding, besetting, RV.
परि-षद् f. an assembly, meeting, group, circle, audience, council, ŚBr.; Kauś.; Mn. (˚षत्-त्व n., xii, 114), MBh. &c.
N. of a village in the north g. पलद्य्-आदि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (602,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिषद् f. 1 An assembly, a meeting, council, audience; अभिरूपभूयिष्ठा परिषदियं Ś. 1. --2 A religious assembly or synod. --3 A group, collection, circle; U. 4. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0681-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिषद् स्त्री परिषीदत्यस्यां परि + सद--आधारे क्विप् । सभायां धर्मनिर्णयार्थं विद्वद्भेदयुक्तायां २ सभायाञ्च यथोक्तं मनुना “अनाम्नातेषु धर्मेषु कथे स्यादिति चेद्भवेत् । यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादसंशयः” प्रायश्चित्तनिर्णयार्थं परिषदुपस्थानप्रकारः परिषद्वि- शेषव्यवस्थादिक प्रा० वि० उक्तं यथा “अथ प्रायश्चित्तिनः परिषदुपस्थानम् । तत्राङ्गिराः “कृते निःसंशये पापे न भुञ्जीतानुपस्थितः । भुञ्जानो वर्द्धयेत् पापमसत्यं संसदि ब्रुवन् । सचेलं बाग्मतः स्तात्वा क्लिन्नवासाः समाहितः । उपस्थाय ततः शोघ्र- मार्त्तिमान् धरणीं गतः । गात्रैश्च शिरसा चैव न च किञ्चिदुदाहरेत्” । उपस्थानञ्च वस्त्रादिना ब्राह्मणान् तोषयित्वा कार्य्यम् “तोषयित्वा द्विजोत्तमानिति” देवलवचनात् । महत्सु पापेषु राज्ञाप्युपस्थितिः कार्य्ये- त्याह देवलः “स्वयं वा ब्राह्मणैः कृच्छ्रमल्पदोषे विधी- यते । राज्ञा च ब्राह्मणैश्चैव महत्सु परिचक्षतं” । परिषदमाह अद्भिराः “एकविंशतिसंख्यातैर्मीमासा- न्यायन्यायपारगैः । वेदाङ्गकुशलैश्चैव परिषत्त्वं प्रक- ल्पयेत् । चातुर्वेद्यः प्रकल्पी च अङ्गबिङ्गर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणो वृद्गाः परिषत् स्याद्दशावरा” । परि षच्छब्दोऽत्र सभार्हपरः । चातुर्वैद्यः चतुर्येदपारगः । विकल्पी सर्वधर्मपमाणज्ञः धर्मपाठकः धर्मशास्त्रज्ञः । मनुः “त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः । त्रयश्चाश्रमिणो वृद्गाः परिषत् स्याद्दशावरा” । अङ्गिराः “एषा तु लथुकार्य्येषु मध्यमेषु तु मध्यमाः । महापा- तकशोध्येषु शतशो भूय एव वा” प्रदर्शनार्थमिदं याव- द्भिरेव निरूपणं भवति तावद्भिरेव परिषत् दृष्टार्थ- त्वादस्याः । तथाच यमः “एको द्वौ वा त्रयो वापि यद्ब्रूबुर्धर्मपाठकाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः । यद् वदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्मपतद्विदः । तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄ ननुगच्छति” । वृद्धशाता- [] तपः “अबुद्ध्वा धर्मशास्त्राणि प्रायश्चित्तं वदन्ति ये । प्रायश्चित्ती भवेत् पूतस्तत् पापं तेषु गच्छति” । अङ्गिराः “श्रार्त्तानां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये द्विजाः । जा- नन्तो न प्रयच्छन्ति तेऽपि तद्दोषमागिनः । अनर्च्चितै- रनाहूतैरपृष्टैश्चैव संसदि । प्रायश्चित्तं न वक्तव्यं जान- द्भिरपि जल्पतः” । तघा न्यायतो मार्गमाणस्य क्षत्रियादेः प्रणामिनः । श्रन्तरा ब्राह्मणं कृत्वा व्रतमेतत् समा- दिशेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4258-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिषद्" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें