🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:07:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पारुष्य
pāruṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कठोर वचन (1.6.14) अतिवाद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारुष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वचन की कठोरता । वाक्य की अप्रियता । बात का कड़वापन ।
२. परुषता । रुखाई ।
३. इंद्र का वन ।
४. अगर ।
५. बृहस्पति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारुष्य n. (fr. परुष) roughness, Suśr. (cf. त्वक्-प्˚)
shagginess, dishevelled state (of the hair), Subh.
harshness (esp. of language), reproach, insult (also pl.), AV. &c. &c.
violence (in word or deed; cf. दण्ड-प्˚, वाक्-प्˚)
squalor, MW.
the grove of Indra, L. (also -क, Divyāv.)
aloe wood, L.
पारुष्य m. N. of Bṛhas-pati, the planet Jupiter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (621,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारुष्यं [परुषस्य भावः ष्यञ्] 1 [] Roughness, ruggedness, hardness. --2 Harshness, cruelty, unkindness (as of disposition). --3 Abusive language, abuse, reproach, scurrilous language, insult; Bg. 16. 4; Y. 2. 12, 72. --4 Violence (in word or deed); Ms. 8. 6, 72; 7. 48, 51. --5 The garden of Indra. --6 Aloe wood. --ष्यः An epithet of Bṛhaspati.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0697-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारुष्य न० परुषस्य भावः परुषि भबो वा ष्यञ् । १ निष्ठु- रत्वे २ दुर्वाक्ये च मेदि० । ३ इन्द्रवने विश्वः ४ अगुरुच- न्दने शब्दच० ५ वृहस्पतौ पु० मेदि० । ६ विरुद्धाचरणे दण्डपारुष्यशब्दे ३५३४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4317,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारुष्यं, क्ली, (परुषस्य भावः । परुष + ष्यञ् ।) अप्रियभाषणम् । तत्पर्य्यायः । अभिवादः २ । इत्यमरः । १ । ६ । १४ ॥ तत्तु चतुर्व्विधवाङ्मय- पापान्तर्गतपापघिशेषः । यथा, -- “पारुष्यमनृतञ्चैव पैशुन्यञ्चापि सर्व्वशः । असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्व्विधम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ परुषत्वम् । दुर्व्वाक्यम् । इति मेदिनी । ये, ९४ ॥ इन्द्रस्य वनम् । इति विश्वः ॥ अगुरु । इति शब्दचन्द्रिका ॥
पारुष्यः, पुं, (परुषस्य भावः पारुष्यं दुर्व्वाक्यं तदिव नीतिवाक्यमस्ति अस्यास्मिन् वा इत्यच् ।) बृहस्पतिः । इति मेदिनी । ये, ९४ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-126-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पारुष्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें