🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:28:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिंडी
piṃḍī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिंडी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पिण्डिन् ]
१. ठोस या गीली वस्तु का छोटा गोल मटोल टुकटा । छोटा डेला या लोंदा । लुगदी । जैसे, आटे की पिंडी, तंबाकु की पिंडी । क्रि॰ प्र॰—बाँधना ।
२. गीली या भुरभुरी वस्तु का मुट्ठी में दबाकर बाँधा हुआ लंबोतरा टुकड़ा । जैसे, खाँड़ की पिंडी, गुड़ की पिंडी ।
३. चक्रनेभि । पिंडिका ।
४. घीया । कद्दु । लौकी ।
५. पिंड खजुर ।
६. एक प्रकार का तगर फुल । हजारा तगर ।
७. वेदी जिसपर बलिदान किया जाता है ।
८. पीठ । पीढ़ा । (को॰) ।
९. पिंडली (को॰) ।
१०. गृह । घर । मकान (को॰) ।
११. कसकर लपेटे हुए सुत, रस्सी आदि का गोल लच्छा । क्रि॰ प्र॰—करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिण्डी (ई), f. See 1. पिण्डी.
1. पिण्डी f. (g. गौरादि) a ball, lump, lump of food, ĀpŚr.
a pill, L.
the nave of a wheel, L.
a kind of tree, Daś. (Tabernaemontana Coronaria or a species of date tree, L.)
Cucurbita Lagenaria, L.
performance of certain gesticulations accompanying the silent repetition of prayers &c. in meditation on real or divine knowledge, W.
N. of a woman g. कुर्व्-आदि.
2. पिण्डी ind. in comp. for पिण्ड.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (625,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिंडिः --डी f. 1 A round mass, ball. --2 The nave of a wheel. --3 The calf of the leg. --4 The Aśoka tree. --5 The long gourd (अलाबु). --6 A house. --7 A species of palm. --8 A stool or seat. --9 A pedestal for the image of a deity. --Comp. --पुष्पः the Aśoka tree. --लेपः a kind of [] unguent. --शूरः ‘brave in the house,’ or ‘a cake-hero’, a braggart, cowardly boaster, poltroon, cotquean; cf. गेहेनर्दिन्, गेहेसूर &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0702-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिण्डि(ण्डी) स्त्री पिडि--इन् वा ङीप् स्वार्थे क वा । सर्वकाष्ठासञ्जनाधारे रथचक्रमध्ये स्थाने १ रथनाभौ अमरः । २ पीठे जानुनोऽधःस्थे ३ मांसलप्रदेशे च हेमच० ४ श्वेताम्लौ राजनि० ५ देवादेः पीठिकाभेदे तल्लक्षणादि मत्स्यपु० २५२ अ० उक्तं यथा “पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः । पीठोच्छ्रायं यथावच्च भागान् षोडश कारयेत् । भूमावेकः प्रविष्टः स्याच्चतुर्भर्जगती मता । वृत्तोभागस्तथैकः स्थात् वृत्त पट्टस्य भागतः । भागैस्त्रिभिस्तथा कण्ठः कण्ठपट्टस्त्रिभा- गतः । भागाभ्यामूर्द्ध्वपट्टश्च शेषभागेन पट्टिका । प्रविष्टं भागमेकैकं जगती यावदेव तु । निर्गमस्तु पुनस्तस्य या- वद्वै शेषपट्टिका । वारिनिर्गमणार्थन्तु तत्र कार्या प्रणा- लिका । पीठिकानान्तु सर्वासामेतत्सामान्यलक्षणम् । विशेषान् देवताभेदान् शृणुध्वं द्विजसत्तमाः! । स्थण्डिला वाथ वापी वा यक्षी देवी च मण्डला । पूर्णचन्द्रा च वज्री च पद्मा वार्धशशी तथा । त्रिकोणा दशमी तासां स- स्थानं वा निबोधत । स्थण्डिला १ चतुरस्रा तु वर्जिता मेखलादिभिः । वापी २ द्विमेखला ज्ञेया यक्षी ३ चैव त्रिमे- खला । चतुरस्रायता वेदी ४ न तां लिङ्गेषु योजयेत् । मण्डला ५ वर्तुला या तु मेखलाभिर्गणप्रिया । रक्ता द्विम- ला मध्ये पूर्णचन्द्रा ६ तु मा भवेत् । मेखलात्रयसंयुक्ता षडस्रा वज्रिका ७ भवेत् । षोडशास्रा भवेत्पद्मा । ८ किञ्चि- द्ध्रस्वा तु मूलतः । तथैव धनुराकारा सार्द्धचन्द्रा ९ प्रश- स्यते । त्रिशूलसदृशी १० तद्वत् प्रशस्तलक्षणान्विता । परिवेषं त्रिभागेण निर्गमं तत्र कारयेत् । विस्तारं तत्प्रमाणञ्च भूले चाग्रे ततोऽर्द्धतः । जलमार्गश्च कर्त्तव्यस्त्रिभागेण सुशोभनः । लिङ्गस्यार्द्धत्रिभागेण स्थौल्येर समधिष्ठिता । मेखला तत्त्रिभागेण खातश्चैव प्रमाणत । अथ वा [] पादहीनन्तु शोभनं कारयेत्सदा । उत्तरस्थं प्रणालञ्च प्रमाणादधिकारयेत् । स्थण्डिलायामथारोग्यं घनं धान्यञ्च पुष्कलम् । गीप्रदा च भवेद्यक्षी वेदी सम्पत्- प्रदा भयेत् । मण्डलायां भवेत्कीर्त्तिर्वरदा पूर्णचन्द्रिका । आयुःप्रदा भवेद्वज्री पद्मा सौभाग्यदा भवेत् । पुत्रप्रदार्द्ध- चन्द्रा स्यात्त्रिकोणा शत्रुनाशिनी । देवस्य यजनार्थन्तु पीठिका दश कीर्त्तिताः । शैले शैलमयीं दद्यात् पार्थिवे पार्थिवीं तथा । दारुजे दारुजां कुर्य्यात् मिश्रे मिश्रां तथैव च । नान्ययोनिस्तु कर्तव्या सदा शुभफलेप्सुभिः । अर्च्चायामसमन्दैर्घ्यं लिङ्गायामसमन्तथा । यस्य देवस्य या पत्नी तां पीठे परिकल्पयेत् । एतत्सर्वं समाख्यातं समासात् पीठलक्षणम्” ।
पिण्डी स्त्री पिडि--इन् ङीप् । १ पिण्डीतगरे २ अलाबुल- तायां ३ खर्जूरभेदे (छोहारा) मेदि० ४ तत्त्वज्ञानार्थोप- देशे धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4331-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिण्डी, [न्] त्रि, (पिण्डोऽस्त्यस्येति । इनिः ।) शरीरी । यथा, -- “यथा सूर्य्यं विना भूमिर्गृहं दीपविवर्ज्जितम् । लिङ्गहीनो यथा पिण्डी जयश्रीस्त्वां विना तथा ॥” इति जैमिनिभारते आश्वमेधिकपर्व्वणि ३८ अध्याये ॥
पिण्डी, स्त्री, (पिण्डाकारोऽस्त्यस्या इति । अच् । ततो ङीष् ।) पिण्डीतगरः । अलावूः । खर्ज्जूर- विशेषः । इति मेदिनी । डे, २० ॥ ज्ञाननिरूप- णार्थकोपन्यासः । इति धरणिः ॥ (पिण्डि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) पिण्डिका । इत्यमर- टीकायां रायमुकुटः ॥ पिण्डम् । यथा, -- “नीताय तुरगायाशु भक्तपिण्डीं सुगन्धिनीम् । दद्यात् पुरोहितस्तत्र संमन्त्र्य शान्तिमन्त्रकैः ॥” इति कालिकापुराणे ८६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-142-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिंडी" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें