🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:34:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रतिमा
pratimā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतिमा संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी की वास्तविक अथवा कल्पित आकृति के अनुसार बनाई हुई मूर्ति या चित्र आदि । अनुकृति ।
२. मिट्टी, पत्थर या धातु आदि की बनी हुई देवताओं की मूर्ति जिसकी स्थापना या प्रतिष्ठा करके पूजन किया जाता हो । देवमूर्ति ।
३. प्रतिबिंब । छाया ।
४. हाथियों के दाँत पर का पीतल या ताँबे आदि का बंधन ।
४. तौलने का बाट । बटखरा । माप ।
६. प्रतीक । चिह्न (को॰) ।
७. साहित्य का एक अलंकार जिसमे किसी मुख्य पदार्थ या व्यक्ति की स्थापना का वर्णन होता है । जैसे,—'हौं जीवित हौं जगत में अलि याही आधार । प्रानपिया उनिहार यह ननदी बदन अधार' । इसमें विदेश गए हुए पति के अभाव में नायिका ने पति के समान आकृतिवाली ननद को हो उसका स्थानापन्न बनाया है, इसलिये यह प्रतिमा अलंकार है । यौ॰— प्रतिभागत = चित्र या मूर्ति में स्थित । प्रतिमाचंद्र = चंद्रमा का प्रतिबिंब । प्रतिमापरिचारक = मूर्ति की सेवा करनेवाला । पूजारी । प्रतिमापूजन, प्रतिमापूजा = मूर्तिपूजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रति-√ मा Ā. -मिमीते (Ved. inf. प्रति-मै), to imitate, copy, RV.; VS.; Kauś.
प्रति-मा m. a creator, maker, framer, AV.; VS.
प्रति-मा (आ), f. an image, likeness, symbol, RV. &c. &c.
a picture, statue, figure, idol, Mn.; Hariv.; Ragh. (IW. 218, 1; 241)
reflection (in comp. after a word meaning ‘moon’, cf. below)
measure, extent (cf. below)
N. of a metre, RPrāt.
the part of an elephant's head between the tusks (also ˚म m.), L. (ifc. like, similar, resembling, equal to, TBr.; MBh. &c.; having the measure of, as long or wide &c. as, e.g. त्रि-नल्व-प्र्˚, 3 Nalvas long, Hariv.; ˚म-ता f. ˚म-त्व n. reflection, image, shadow, W.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (669,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतिमा {c3c} {c4c} A. To compare, liken.
प्रतिमा m. Ved. A creator, maker. --मा 1 An image, a likeness, statue, figure, an idol; R. 16. 39. --2 Resemblance, similitude; oft. in comp. in the sense of ‘like, similar, or equal to’; देवप्रतिम, अप्रतिम &c.; गुगेः कृशानुप्रतिमात् R. 2. 49. --3 A reflection, reflected image; मुखमिंदुरुज्ज्वलकपोलमतः प्रतिमाच्छलेन सुदृशामविशत् Śi. 9. 48, 73; R. 7. 64; 12. 100. --4 A measure, extent. --5 The part of an elephant's head between the tusks. --6 A symbol. --Comp. --गत a. present in an idol. --चंद्रः the reflected moon, reflection of the moon; R. 10. 65; so प्रतिमेंदुः, --प्रतिमाशशांकः. --परिचारकः an attendant upon an idol.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0740-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिमा स्त्री प्रति + मा--भावे अङ् । १ सादृश्ये । करणे अङ् । २ मृदादिनिर्मितदेवतादिमूर्त्तौ तन्मानादि देवता” प्रतिमाशब्दे ३६८५ पृष्ठादौ दृश्यम् । ३ अनुकृतौ ४ गजदन्तबन्धे हेमच० उत्तरपदस्थः । ५ सदृशार्थे त्रि० हेमच० । यथा देवपतिमः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4448,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रतिमा" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें