🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रबोध
prabodha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रबोध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जागना । नींद का हटना ।
२. यथार्थ ज्ञान । पूर्ण बोध ।
३. सात्वंना । आश्वासन । ढाढ़स । तसल्ली । दिलासा । उ॰—आनंदघन हित बरस दरस पद परस प्रबोध प्रसादहि दीजै ।—घनानंद, तृ॰ ३४४ । क्रि॰ प्र॰—करना ।
४. चेतावनी । क्रि॰ प्र॰—देना ।
५. महायुद्ध की एक अवस्था ।
६. विकाश । खिलना ।
७. सुगंध को पुनःतेज करना । गंध दीप्त करना (को॰) ।
८. व्याख्या करना । सुस्पष्ट करना । विस्तृत करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-बोध m. awaking (from sleep or ignorance), becoming conscious, consciousness, Kāv.; Kathās.; Pañcat.
opening, blowing (of flowers), Kālid.
manifestation, appearance (of intelligence), Pañcat. (v.l.)
waking, wakefulness, Śak.
knowledge, understanding, intelligence, Ragh.; BhP.; Śāntiś.
awakening (trans.), R.
friendly admonition, good words (pl.), Naiṣ.
reviving of an evaporated scent, VarBṛS.
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रबोधः 1 Awaking(fig. also), [] awakening; regaining one's consciousness, consciousness; अप्रबोधाय सुष्वाप R. 12. 50; मोहाद्भूत्कष्टतरः प्रबोधः 14. 56. --2 Blowing, expanding (of flowers). --3 Wakefulness, sleeplessness; चिरप्रबोधान्न संभावितं धर्मासनमध्यासितुं Ś. 6. --4 Vigilance, watchfulness. --5 Knowledge, understanding, wisdom, removal of delusion, real knowledge; as in प्रबोधचंद्रोदय; R. 5. 65. --6 Consolation. --7 Reviving the fragrance of a perfume. --8 Explaining. --Comp. --उत्सवः N. of a festival observed from the tenth to the day of full-moon in the month of Kārtika.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबोध पु० प्र + बुध--भावाधारादौ घञ् । १ निदूपगमे तसा प्रकृष्टज्ञानाधारत्वात् तथात्वम् । २ यथार्थज्ञाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4472,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबोधः, पुं, (प्र + बुध्यौ ङ अपगमे + भावे घञ् ।) विनिद्रत्वम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८१ । ६७ । “प्रबोधञ्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु । बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ ॥”) प्रकृष्टज्ञानञ्च । यथा, -- “तावत् सत्यं जगद्भाति प्रबोधे सत्यसद्भवेत् ॥” इत्यात्मबोधग्रन्थः ॥ (यथा च रघुः । ५ । ६५ । “सूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रबोधं प्राबोधयन्नुषसि वाग्भिरुदारवाचः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-278-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रबोध" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें