🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:02:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंधूक
baṃdhūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंधूक संज्ञा पुं॰ [पुं॰ बन्धूक]
१. दे॰ बंधुक । उ॰—फूल उठे हैं कमल, अधर से ये बधूक सुहाये ।—साकेत, २७९ ।
२. दीधक नामक वृत्त का एक नाम । इसे 'बधु' भी कहते हैं । दे॰ बधु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्धूक m. Pentapetes Phoenicea (n. its flower), Kāv.; Kathās.; Suśr.
Terminalia Tomentosa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधूकः [बंध्-ऊक] N. of a tree; तवकरनिकरेण स्पष्टबंधूकसूनस्तबकरचितमेते शेखरं बिभ्रतीव Śi. 11. 46; Rs. 3. 5. --कं A flower of this tree; बंधूकद्युतिबांधवोऽयमधरः Gīt. 10; Rs. 3. 25
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धूक पु० बन्ध--ऊक । (बन्धुली) वृक्षे अमरः “बन्धूकपुष्पसङ्का- शम्” रबिप्रणाममन्त्रः । रक्तपीतादिपुष्पे मध्याह्ने प्रकाश- वति पुष्पवृक्षे २ पीतशालके मेदि० । “असितपीतलोहितपुष्प विशेषाच्चतुर्विधो बन्धूकः । ज्वरहारी बिषहारी ग्रहपि शाचशमनः प्रसादनः सबितुः स्यात्” राजनि० । “बन्धूकः कफकृद्ग्राही रक्तषित्तहरो लघुः” माबप्र० । (बन्दुक) इति ख्याते ३ खधूपे न० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4560,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धूकः, पुं, (बध्नाति सौदर्य्येण चित्तमिति । बन्ध + “उलूकादयश्च ।” उणा० ४ । ४१ । इति ऊकः ।) पीतशालकः । इति मेदिनी । के, १२८ ॥ पुष्पवृक्षविशेषः । वाँदुली इति वङ्गभाषा । दोपहरिया इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । रक्तकः २ बन्धूजीवकः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । ७३ ॥ बन्धुकः ४ बन्धुः ५ बन्धुलः ६ बन्धुजीवकः ७ बन्धुजीवः ८ बन्धूलिः ९ बन्धुरः १० । इति शब्दरत्नावली ॥ रक्तः ११ माध्याह्निकः १२ । इति भावप्रकाशः ॥ ओष्ठपुष्पः १३ अर्क- वल्लभः १४ मध्यन्दिनः १५ रक्तपुष्पः १६ राग- पुष्पः १७ हरिप्रियः १८ । अस्य गुणाः । “असितसितपीतलोहितपुष्पविशेषात् चतुर्व्विधो बन्धूकः । ज्वरहरो विविधारिग्रहपिशाचशमनः प्रसादनः सवितुः स्यात् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ “बन्धूकः कफकृद्ग्राही रक्तपित्तहरो लघुः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ खधूपे, क्ली । वन्दूक इति ख्यातम् । यथा, -- “बन्धूको बन्धुजीवे स्यात् खधूपे स्यान्नपुंसकम् ॥” इति हड्डचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-395-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बंधूक" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें