🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:48:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भूमिका
bhūmikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भूमिका १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रचना ।
२. अभिनय करना । भेस बदलना ।
३. वक्तव्य के संबंध में पहले की हुई सूचना ।
४. किसी ग्रंथ के आरभ की वह सूचना जिससे उस ग्रंथ के संबंध की आवश्यक और ज्ञातव्य बातों का पता चले । मुखबध । दीवाचा ।
५. स्थान । प्रदेश (को॰) ।
६. मरातिब । मंजिल । तल्ला । खंड (को॰) ।
७. लिखने की तखती या पाटी (को॰) ।
८. नाटक में प्रयुक्त वेशभूषा (को॰) ।
९. वेदांत के अनुसार चित्त की पाँच अवस्थाएँ जिनके नाम ये हैं— क्षिप्त, मूढ़ विक्षिप्त एकाग्र और निरुद्व । विशेष— जिस समय मन चंचल रहता है, उस समय उसकी अवस्था क्षिप्त; जिस समय वह काम, क्रोध आदि के वशी- भूत रहता है और उसपर तम या अज्ञान छाया रहता है, उस समय मूढ़; जिसे मन चंचंल होने पर भी बीच में कुछ समय के लिये स्थिर होता है, उस समय विक्षिप्त; जिस समय मन बिलकुल निश्चल होकर किसी एक वस्तु पर जम जाता है, उस समय एकाग्र; और जिस समय मन किसी आधार की अपेक्षा न रखकर स्वतः बिलकुल शांत रहता है, उस समय निरुद्ध अवस्था कहलाती है ।
१०. पृथ्वी । जमीन । भूमि । धरती । उ॰— रसा अनंता भूमिका विलाइला कह जाहि ।— नंददास (शब्द॰) । मुहा॰— भूमिका बाँधना = किसी बात को कहने के लिये पृष्ठ- भूमि तैयार करना । किसी बात को थोड़े में न कहकर उसमें इधर उधर की बहुत सी बातें लाकर जोड़ तोड़ भिड़ाना । यौ॰—भूमिकागत = अभिनय में निर्दिष्ट नाटकीय वस्त्र पहननेवाला । भूमिकाभाना = कुट्टिम । (१) फर्श । (२) किसी ग्रंथादि का वह अंश जिसमें प्रस्तावना लिखी हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूमिका f. earth, ground, soil, Kāś.; Kathās. &c.
(ifc.) a spot, place for (e.g. आहार-भ्˚, an eating-place, Kathās.; अक्षर-भ्˚, a place i.e. a tablet for writing, Ragh.)
a story, floor, Inscr.; Pañcat. (with गृहोपरि, the flat roof of a house, Śukas.)
a step, degree, Yogas.
(in dram.) an actor's part or character, Vikr.; Mālatīm. &c.
decoration (as of an image), L.
preface, introduction, ChUp., Sch.; Kāvyād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (763,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भूमिका 1 Earth, ground, soil. --2 A place, region, spot (of ground), --3 A story, floor (of a house). --4 Step, degree; मधुततीसंज्ञां भूमिकां साक्षात्कुर्वतः Yoga. S.; or नैयायिकादिभिरात्मा प्रथमभूमिकायामवतारितः Sāṅkhyapravacanabhāṣya. --5 A tablet or board, as for writing; see अक्षरभूमिका. --6 A part or character in a play; या यस्य युज्यते भूमिका तां खलु तथैव भवेन सर्वे वर्ग्याः पाठिताः; कामंदक्याः प्रथमां भूमिकां भाव एवाधीते Māl. 1; or लक्ष्मीभूमिकायां वर्तमानोर्वशी वारुणीभूमिकायां वर्तमानया मेनकया पृष्टा V. 3; Śi. 1. 69; (अन्यरूपैर्यदन्यस्य प्रवेशः स तु भूमिका Bharata). --7 Theatrical dress, an actor's costume. --8 Decoration (as of an image). --9 A preface or introduction to a book.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0823-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूमिका स्त्री भूमिरिव कायति कै--क । १ रचनायां “अन्य- रूपैर्यदन्यस्य प्रवेशस्तत्र भूमिका” इत्युक्ते नान्ये अभिनेय- पात्रादिवेशान्तरसूचके २ ग्रन्थे ३ वक्तव्यकथोद्वाते ४ कक्षा- याञ्च “नैयायिकादिभिरात्मा प्रथमभूमिकायामयतारितः” इति सांख्यप्रवचनभाष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4690,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भूमिका, स्त्री, (भूमिरिव कायतीति । कै + कः । स्त्रियां टाप् । यद्वा । भूमिरेव स्वार्थे कन् । टाप् ।) रचना । वेशान्तरपरिग्नहः । इति मेदिनी ॥ पात्राणि नाट्येऽधिकृतास्तत्तद्वेशास्तु भूमिकाः । इति हेमचन्द्रः ॥ भूमिः । भूमिरेव भूमिका स्वार्थे कप्रत्ययेन निष्पन्ना । इति व्याकरणम् ॥ वेदान्तमते चित्त- स्यावस्थाविशेषः । यथा । क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तं एकाग्रं निरुद्धं इति पञ्चभूमयः । आसुरसम्प- ल्लोकशास्त्रदेहवासनासु वर्त्तमानं चित्तं क्षिप्त- भूमिका । १ । निद्रातन्द्रादिग्रस्तं चित्तं मूढ- भूमिका । २ । कदाचिद्ध्यानयुक्तं चित्तं क्षिप्ता- द्विशिष्टतया विक्षिप्तभूमिका । ३ । तत्र क्षिप्त- मूढयोः समाधित्वशङ्कैव नास्ति विक्षिप्ते तु समाधित्वशङ्का तदितरत् भूमिद्बयं समाधिः । एकाग्रे मनसि सम्भूतमर्थं प्रद्योतयति क्षिणोति च क्लेशान् कर्म्मबन्धनानि श्लथयति निरोधममि- मुखीकरोतीति सः प्रज्ञातो योग एकाग्र- भूमिका । ४ । सर्व्ववृत्तिनिरोधरूपा संप्रज्ञात- समाधिर्निरुद्धभूमिका । ५ । इति वेदान्तसंज्ञा- निरूपणग्रन्थः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-535-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भूमिका" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें