🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:06:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंडली
maṃḍalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंडली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ भण्डली]
१. समूह । मोष्ठी । समाज । जमाअत । समुदाय । उ॰—मराल मडली और सारस समूह । प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ११ ।
२. दूब ।
३. गुड़च ।
मंडली २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मणड़लिन्]
१. एक प्रकार का साँप । सुश्रुत के गिनाए हुए साँप के आठ भेदों में से एक । विशेष—इनके शरीर में गोल गोल चित्तियाँ सी होती हैं और यह भारी होने के कारण चलने में उतने तेज नहीं होते ।
२. वटवृक्ष ।
३. बिल्ली । बिड़ाल ।
४. सर्प । साँप (को॰) ।
५. श्वान । कुत्ता (को॰) ।
६. प्रांत का शासक । मडलाधिप (को॰) ।
७. नेवले की जाति का बिल्ली की तरह का एक जंतु जिसे बंगाल में खटाश और उत्तरप्रदेश में कहीं कहीं सेंधुवार कहते हैं ।
८. सूर्य । उ॰—मुख तेज सहस दस मडली वुधि दस सहस कमडली ।—गोपाल (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मण्डली (ई), f. Panicum Dactylon, L.
Cocculus Cordifolius, Bhpr.
मण्डली in comp. for मण्डल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (775,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मण्डली, [न्] पुं, (मण्डलं कुण्डलनं कुण्डला कारेणशरीरवेष्टनमस्यास्तीति । मण्डल + इनिः । सर्पः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ विडालः । इति शब्दमाला ॥ जाहकः । इति हेमचन्द्रः ॥ खट्टाश इति भाषा ॥ वटवृक्षः । गोनाश- सर्पः । इति राजनिर्घण्टः ॥
मण्डली, स्त्री, (मण्डलमस्त्यस्या इति । अर्श आद्यच् । गौरादित्वात् ङीष् ।) दूर्व्वा । इति हारावली ॥ (स्त्री, गुडूची ॥ तत्पर्य्यायो यथा, “गुडूची मधुपर्णी स्यादमृतामृतवल्लरी । छिन्ना च्छिन्नरुहा च्छिन्नोद्भवा वत्सादनीति च ॥ जीवन्ती तन्त्रिका सोमा सोमवल्ली च कुण्डली । [] चक्रलक्षणिकाधीरा विशल्या च रसायनी ॥ चन्द्रहासी वयस्था च मण्डली देवनिर्म्मिता ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-579-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंडली" आता है (16)
गोष्ठी वहुत से लोगों का समूह । सभा । मंडलीटोल मंडली । समूह । जत्था । झुँडअंजुमन सभा । समाज । मजलिस । मंडलीपार्टी मंडली । दलगोष्ठ गौओं के रहने का स्थान । गोशालासदस् रहने का स्थान । मकान । घरसंसाद जमावड़ा । गोष्ठीसंसत् संसद् ^१ संज्ञा पुं॰गोट वह पट्टी या फीता जिसे किसी कपड़े के किनारे खूबसूरती के लिये लगाते हैं …जुट दो परस्पर मिली हुई वस्तुएँ । एक साथ के दो आदमी या वस्तु । जोड़ी । जुगटोली छोटा महल्ला । बस्ती का छोटा भागहाउस घर । मकान । जैसे,—बोर्डिंग हाउस, काँजी हाउस, कानीहाउसकंपनी व्यापारियों का वह समूह जो अपने संयुक्त धन से नियमानुसार व्यापार करता ह…चौकडी हरिण की वह दौड जिसमें वह चारों पैर एकसाथ फेंकता हुआ जाता है । चौफालकुद…जिरगा झुंड । गरोहदायरा गोल घेरा । कुंडल । मंडल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें