🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मरु
maru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मरुस्थल (2.1.6) धन्वन्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह भूमि जहाँ जल न हो और केवल बलुआ मैदान हो । मरुस्थल । निर्जल स्थान । रेगिस्तान मरुभूमि ।
२. वह पर्वत जिसमें जल का अभाव हो ।
३. मारवाड़ और उसके आसपास के देश का नाम ।
४. मरुअ नामक पौधा ।
५. एक सूर्यवंशी राजा का नाम ।
६. नरकासुर के एक सहचर असुर का नाम ।
७. कुरवक नामक पौधा ।
मरु पु २ वि॰ [सं॰ मैरू या हि॰ मरना] कठिन । दुरूह । दे॰ मरू । उ॰— कल्प समान रैन तेहिं बाढ़ी । तिल तिल म/?/ जुग जुग पर गाढ़ी ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरु m. (prob. fr. √ मृ) a wilderness, sandy waste, desert (often pl.), MBh.; Kāv. &c.
a mountain, rock, MBh.; MārkP.
‘the desert-like penance’ i.e. abstinence from drinking, MBh.; Hariv.
a species of plant, Bhpr.
a deer, antelope, L.
N. of a Daitya (usually associated with Naraka), MBh.
of a Vasu, Hariv.
of a prince (the son of Śīghra), ib.; R.; Pur.
of a king belonging to the Ikṣvāku family, BhP.
of a son of Hary-aśva, R.; Pur.
pl. N. of a country (Marwar) and its inhabitants, TĀr.; R.; Var. &c.
मरु [cf. Lat. mare (?); Angl.Sax. môr; Germ. and Eng. moor.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुः [म्रियंतेऽस्मिन्भूतानीति मरुः निर्जलदेशः, मृ-उ Uṇ. 1. 7] 1 A desert sandy desert, a wilderness, any region destitute of water. --2 A mountain or rock. --3 A kind of plant (कुरबक). --4 Abstinence from drinking. --m. pl. N. of a country or its inhabitants. --Comp. --उद्भवा {1} the cotton shrub. {2} a cucumber. --कच्छः N. of a district. --जः a kind of perfume. --देशः {1} N. of a district. {2} any region destitute of water. --द्विपः, --प्रियः a camel. --धन्वः, --धन्वन् m. a wilderness, desert. --पथः, --पृष्ठं a sandy desert, wilderness; R. 4. 31. --भू (pl.) the country called Mārwār. --भूमिः f. a desert, sandy desert. --संभवः a kind of horse-radish. --स्थलं, --स्थली a wilderness, desert, waste; तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकं Bh. 2. 49; मरुस्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा H. 1. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरु पु० मृ उ । १ पर्वते २ निर्जलदेशे च अमरः ३ कुरुवकवृक्षे भावप्र० ४ देशभेदे च (माडयार) हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुः, पुं, (म्रियतेऽस्मिन्निति । मृ + “भृमृ- शीति ।” उणा० १ । ७ । इति उः ।) निर्जल- देशः । (यथा, महाभारते । १३ । १५४ । २७ । “अदृश्या गच्छ भीरु ! त्वं सरस्वति ! मरून् प्रति ॥”) पर्व्वतः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६२ ॥ यथा महाभारते । ५ । ६४ । १८ । “तत्रापश्याम वै सर्व्वे मधु पीतममाक्षिकम् । मरुप्रपाते विषमे निविष्टं कुम्भसम्मितम् ॥” दशेरकदेशः । तत्पर्य्यायः । धन्वा २ । इत्यमरः । २ । १ । ५ ॥ यथा, हेमचन्द्रः । “शाल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ॥” [] मरुवकवृक्षः । इति भावप्रकाशः ॥ (निमि- वंशीयहर्य्यश्वपुत्त्रः । यथा, श्रीमद्भागवते । ९ । १३ । १५ । “तस्माद्वृहद्रथस्तस्य महावीर्य्यः सुवृत्पिता । सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्य्यश्वोऽथ मरुस्ततः ॥”) सूर्य्यवंशीषभाविराजविशेषः । तस्य विवरणं यथा, -- “रामात् कुशोऽभूदतिथिस्ततोऽभून्निषधान्नभः । तस्मादभूत् पुण्डरीकः क्षेमधन्वाभवत्ततः ॥ देवानीकस्ततो हीनः पारिपात्रोऽथ हीनतः । बलाहकस्ततोऽर्कश्च रजनाभस्ततोऽभवत् ॥ खगणाद्विधृतस्तस्माद्धिरण्यो नाभसंज्ञितः । ततः पुष्पार्णवस्तस्मान्मुद्गलोऽथाग्निवर्णकः ॥ तस्मात् शीघ्रोऽभवत् पुत्त्रः पिता मेऽतुलविक्रमः । तस्मात् मरुं मां केऽपीह बुधञ्चापि सुमित्रकम् ॥ कलापग्राममासाद्य विद्धि सत्तपसि स्थितम् । तवावतारं विज्ञाय व्यासात् सत्यवतीसुतात् ॥ प्रतीक्ष्य कालं लक्षाब्दं कालप्राप्तस्तवान्तिकम् । कल्किरुवाच । मरो ! त्वामभिषेक्ष्यामि निजायोध्यापुरेऽधुना । हत्वा म्लेच्छानधर्म्मिष्ठान् प्रजाभूतविहिंसकान् ॥ विशाखयूपभूपालस्तनयां विनयान्विताम् । बिवाहे रुचिरापाङ्गीं सुन्दरीं त्वां प्रदा- स्यति ॥” इति कल्किपुराणे १८ अध्यायः ॥ (वसूनामन्यतमः । यथा, हरिवंशे । १९६ । ४७ । “वासवानुगता देवी जनयामास वै सुतान् । मरुं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-639-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें