🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:54:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मर्द्दन
marddana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर्द्दन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ मर्द्दित]
१. कुचलना । रौंदना । उ॰— भगवान करै, इस दरबार में तुझे वही मिलै जो महादेव जा के सिर पर है और तुझे वह शास्त्र पढ़ाया जाय जो काँटों को मर्द्दन करता है ।— हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
२. दूसरे के अंगों पर अपने हाथों से बलपूर्वक रगड़ना । मलना । जैसे,— तैल मर्द्दन करना । उ॰— (क) तेल लगाइ कियो रुचि मर्द्दन वस्त्रादिक रुचि रुचि धाए । तिलक बनाइ चले स्वामी ह्वै विषयनि के मुख जोए ।—सूर (शब्द॰) । (ख) हरि भिलन सुदामा आयो । विधि कार अरघ पावड़े दोन्ह अंतर प्रेम बढ़ायों । आदर बहुत कियो यादवपति मर्द्दन करि अन्हवायो । चोवा चंदन और कुमकुमा परिमल अंग चढ़ायो ।—सूर (शब्द॰) । (ग) पादपद्म निति मर्द्दन करई । तन छाया सन निति अनुसरई ।— शं॰ दि॰ (शब्द॰) ।
३. तेल, उबटन आदि शरीर में लगाना । मलना । उ॰— भाव दिया आवेंग श्याम । अंग अंग आभूषण साजति राजति अपने धाम । राते रण जाने अनंग नृपात सों आप नृपति राजति बल जोरति । अति सुगंध मर्द्दन अंग अंग ठनि बनि बान भूषन भेषात ।—सूर (शब्द॰) ।
४. द्वंद्व युद्ध में एक मल्ल का दूसरे मल्ल की गर्दन आदि पर हाथों सले धस्सा लगाना । घस्सा । उ॰— आकर्षण मर्द्दन भुजबंधन । दाव करत भे कर धरि कंधन ।—गोपाल (शब्द॰) ।
५. ध्वंस । नाश । उ॰— जहि शर मधुमद मर्द्दि महासुर मर्द्दनु कीन्हों । मारयो कर्कश नरक शंख हान शंख सुलांन्हा ।—केशव (शब्द॰) ।
६. रसेश्वरदशन के अनुसार अठारह प्रकार के रससंस्कारा में दूसरा संस्कार । इसमें पारे आदि का आषधियों के साथ खरल करत या घोटते है । घाटना ।
७. घाटना । रगड़ना ।
मर्द्दन २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ मर्द्दनी] नाशक । विनाशक । संहारकर्ता । उ॰— (क) कुंद इंदु सम देह उमारमण करुना अयन । जाहि दीन पर नेह करहु कृपा नर्द्दन मयन ।—तुलसी (शब्द॰) । किन गजपति मर्द्दन प्रवल सिंह पींजरा दीन ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्दन mf(ई)n. crushing, grinding, rubbing, bruising, paining, tormenting, ruining, destroying, MBh.; Kāv. &c. (cf. चन्द्रार्क-, समर- and समिति-म्˚)
N. of a king of the Vidyā-dharas
मर्दन n. the act of crushing or grinding or destroying, Kāv.; Kathās.; BhP.
rubbing, anointing, Kāv.; Pañcat. &c. (-शाला f., Siṃhās.), cleaning or combing (the hair; see केश-म्˚)
friction i.e. opposition (of planets; see ग्रह-म्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (791,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्दन a. (नी f.) [मृद्-ल्यु ल्युट् वा] 1 Crushing, grinding, destroying, tormenting, rubbing, &c. --नं Crushing, grinding. --2 Rubbing, [] shampooing. --3 Anointing (with unguents &c.). --4 Pressing, kneading. --5 Paining, tormenting, afflicting. --6 Destroying. --7 Devastating, laying waste. --8 Opposition of planets. --9 Breaking up (as of ice &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0847-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्द्दन न० मृद--ल्युट् । १ गात्रपादादिसंवाहने अमरः २ चूर्णने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्द्दनं, क्ली, (मृद् + भावे ल्युट् ।) अङ्गमर्द्दनम् । गाटेपा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । संवाह- नम् २ । इत्यमरः । ३ । २ । २२ ॥ सम्बलम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, “यत् पुनर्बहिःस्पर्शना- श्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्द्दनाद्यैरामयान् प्रमार्ष्टि तद्वहिः परिमार्ज्जनम् ॥” इति चरके सूत्रस्थाने ११ अध्यायः ॥) अस्य गुणाः । भ्रम- हरत्वम् । निद्राशुक्रसुस्वप्रदत्वम् । मांसरक्त- त्वक्प्रसन्नकारित्वम् । वायुकफनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ चूर्णनम् । इति मृदधात्वर्थदर्श- नात् ॥ (कदनम् । यथा, भागवते । ३ । ४ । २ । “तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्लोचति रवावासीत् वेणूनामिव मर्द्दनम् ॥” मृद् + ल्युः । मर्द्दनकारके, त्रि । यथा, महा- भारते । १३ । १४ । ३७२ । “द्रक्ष्ये क्षितिजसङ्घानां मर्द्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-641-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मर्दन" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें