🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:27:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माधुर्य
mādhurya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माधुर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मधुर होने का भाव । मधुरता
२. सुंदरता । लावण्य ।
३. मिठाई । मिठास । मीठापन ।
४. पांचाली रीति के अंतर्गत काव्य का एक गुण । विशेष—इसके द्वारा चित्त बहुत ही प्रसन्न होता है । यह श्रृंगार, करुण और शांत रस में हो अधिक होता है । ऐसी रचना में प्राय़ ट, ठ, ड़, ढ, और ण नहीं रहते; क्योंकि इनसे माधुर्य का नाश होना माना जाता है । 'उपनागरिका' । वृत्ति में यह अधिकता से होता है ।
५. सात्विक नायक का एक गुण । बिना किसा प्रकार के श्रृंगार आदि के ही नायक का सुंदर जान पड़ना ।
६. वाक्य में एक से आधिक अर्थो का होना । वाक्य का श्लप ।
६. श्रीकृष्ण के प्रति काता भाव । मधुरा या रागानुगा भक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधुर्य n. sweetness, Kāv.; Suśr.
loveliness, exquisite beauty, charm, MBh.; Kāv. &c.
(with Vaiṣṇavas) a feeling of tender affection (for Kṛṣṇa like that of a girl for her lover), RTL. 141
(in rhet.) grace of style (esp. consisting in the employment of separated words in a sentence, as opp. to श्लेष, q.v.), Vām.; Kpr. &c.
माधुर्य mfn. sweetly speaking, Kull. on Mn. x, 33.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (809,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधुर्यं [मधुरस्य भावः ष्यञ्] 1 Sweetness. pleasantness; माधुर्यपीष्टे हरिणान् ग्रहीतुं R. 18. 13, Bh. 2. 6. --2 Attractive beauty. exquisite beauty; रूपं किमप्यनिर्वाच्य तनोर्माधुर्यमुच्यते. --3 (In Rhet.) Sweetness, one of the three (accord ing to Mammaṭa) chief Guṇas in poetic compositions; चितद्रवीभावमयो ह्लादो माधुर्यपुच्यते S. D. 606: see K. P. 8 also. --4 Kindness, amiability.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0859-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधुर्य्य न० मधुरस्य भावः ष्यञ् । १ मधुरत्वे “चित्तद्रवी- भावमयो ह्लादो माधुर्य्यमुच्यते” सा० द० उक्ते २ काव्य गुणभेदे च । तद्व्यञ्जकवर्णाश्च तत्रोक्ता यथा “मूर्द्ध्नि वर्गान्त्यवर्णेन युक्ताः टठडढान् विना । रणौ लघु च तद्व्यक्तौ वर्णाः कारणतां गताः । अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा मधुरा रचना मना” । तच्च सम्भोगशृङ्गादावनुगुणं यथोक्तं तत्रैव “सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे शान्तेऽधिकं क्रमात् ३ लावण्ये हेम० । “रूपं किमप्यनिर्वाच्यं तनो- र्माधुर्य्यमुच्यते” उज्ज्वलमणौ तल्लक्षणमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4749,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधुर्य्यं, क्ली, (मधुरस्थ भावः : मधुर + “वर्ण- दृढाभ्यः ष्यञ् च ।” ५ । १ । १२३ । इति ष्यञ् ।) मधुरस्य भावः । मधुरत्वम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । १७३ । (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने एका- दशाध्याधे । “माधुर्य्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति ॥”) लावण्यम् । यथा, -- “रूपं किमप्यनिर्व्वाच्यं तनोर्माधुर्य्यमुच्यते ।” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ पाञ्चालीरीतिविशिष्टकाव्यगुणः । यथा, -- “मधुरां सुकुमाराञ्च पाञ्चालीं कवयो विदुः ।” इति साहित्यदर्पणे ९ परिच्छेदः ॥ तस्य लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे ८ परिच्छेदे । “चित्तद्रवीभावमयो ह्लादो माधुर्य्यमुच्यते । सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे शान्तेऽधिकं क्रमात् ॥ मूर्द्ध्नि वर्गान्त्यवर्णेन युक्ताष्ट ठ ड ढान् विना । रणौ लघु च तद्व्यक्तौ वर्णाः कारणतां गताः ॥ अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा मधुरा रचना तथा ।” (नायिकानामयत्नजोऽलंकारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १२९ । “सङ्क्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्य्यं परिकीर्त्तितम् ।” सात्त्विकनायकगुणभेदः । यथा, तत्रैव । ३ । ९१ । “सर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य्यं रमणीयता ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-697-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माधुर्य" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें