🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:55:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुंड
muṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुंड १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मुण्ड]
१. गरदन के ऊपर का अंग जिसमें केश, मस्तक, आँख, मुँह आदि होते हैं । सिर ।
२. पुराणानुसार राजा बलि के सेनापति एक दैत्य का नाम ।
३. शुंभ के सेनापति एक दैत्य का नाम । विशेष— यह शुंभ की आज्ञा से भगवती के साथ लड़ा था और उन्हीं के हाथों मारा गया था । इसका भाई चंड था । चंड और मुंड का वध करने के कारण ही भगवती का नाम चामुंडा पड़ा था ।
४. राहु ग्रह ।
५. मुंडन करनेवाला, हज्जाम ।
६. वृक्ष का ठूँठ ।
७. कटा हुआ सिर ।
८. बोल नामक गंध द्रव्य ।
९. एक उपनिषद् का नाम ।
१०. मुंडित शिर (को॰) ।
११. एक प्रकार का लौह । मंडूर ।
१२. गायों का समूह या मंडल ।
मुंड २ वि॰
१. मुंड़ा हुआ । मुंडा । बिना बात का ।
२. अधम । नीच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुण्ड mf(आ)n. shaved, bald, having the head shaved or the hair shorn, Mn.; MBh. &c.
having no horns, hornless (as a cow or goat), Var.
stripped of top leaves or branches, lopped (as a tree), MBh.
pointless, blunt, Kathās.
without awns or a beard (a kind of corn), L.
low, mean, W.
मुण्ड m. a man with a shaven head, bald-headed man, Yājñ. i, 271 (also applied to Śiva), MBh.
the trunk of a lopped tree, W.
a barber, L.
N. of Rāhu, L.
of a Daitya, Hariv.
of a king, Buddh.
pl. N. of a people, MBh.
of a dynasty, VP.
मुण्ड n. (L. also n.) a shaven head, any head, Kāv.; Rājat.
मुण्ड n. iron, L.
myrrh, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (822,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुंड a. [मुंड्-घञ्] 1 Shaved, bald. --2 Lopped, stripped of top-leaves. --3 Blunt, pointless. --4 Ved. Hornless. --5 Low, mean. --डः 1 A man with a shaved or bald head. --2 A bald or shaven head. --3 The forehead. --4 A barber. --5 The trunk of a tree stripped of its top-branches. --6 An epithet of Rāhu. --m. pl. N. of a people. --डा 1 N. of a plant (मुंडीरिका). --2 Bengal madder. --3 A female mendicant of a particular order. --डं 1 The head. --2 Myrrh. --3 Iron. --Comp. --अयसं iron. --चणकः a kind of pulse (कलाय). --फलः a cocoa-nut tree. --मंडली {1} a number of shaven heads. {2} a number of troops of an inferior kind, a mere crowd or mob; वरमल्पवलं सारं न कुर्यान्मुंडमंडलीं H. 3. 89. --लोहं iron. --शालिः a kind of rice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0870-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुण्ड न० मुडि--कर्मणि घञ् । १ मस्तके अमरः । २ वोले ३ मुण्डा- यसे च राजनि० ४ दैत्यभेदे, ५ राहुग्रहे पु० मेदि० । [] ६ नापिते जटा० ७ स्थाणुवृक्षे च पु० । ८ मुण्डिते त्रि० । ९ महाश्रावणिकायां १० मुण्डीरिकायाञ्च स्त्री टाप् मेदि० २ उपनिषद्भेदे “मुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4757-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुण्डं, क्ली, (मुण्ड्यन्ते उप्यन्ते केशा अस्मात् यद्बा, मुण्डते मज्जतीति । मुण्ड + अच् ।) शिरः । इति नपुंसकलिङ्गसंग्रहे अमरः । ३ । ५ । ३४ ॥ (यथा, मोहमुद्गरे । १५ । “अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दन्तविहीनं यातं तुण्डम् । करधृतकम्पितशोभितदण्डं तदपि न मुञ्चत्याशाभाण्डम् ॥” उपनिषद्विशेषः । तदुक्तं यथा, -- “ईशाकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डुक्यतित्तिरि । छान्दोग्यं बृहदारण्यमैतरेयं तथा दश ॥”) वोलम् । मुण्डायसम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
मुण्डः, पुं, (मुण्डनं मुण्डः केशापनयनं मुडि खण्डने भावे घञ् । ततः अर्श आद्यच् इत्यमर- टीकायां रायभरतौ ।) वलिराजस्य सैनिक- दैत्यविशेषः ॥ (यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । २३२ । ५ । “एकाक्ष एकपान्मुण्डो विद्युदक्षश्चतुर्भुजः ।” शुम्भसेनापतिर्दैत्यभेदः । यथा, माकण्डेयपुराणे । ८७ । २८ । “हे चण्ड ! हे मुण्ड ! वलैर्बहुलैः परिवारितौ ।”) मुण्डमेवावयवत्वेनास्त्यस्य । अच् ।) राहुग्रहः । इति मेदिनी । डे, २२ ॥ (मुण्डं मुण्डनं जीवि- कात्वेनास्त्यस्य । अच् ।) नापितः । इति जटाधरः ॥ (मुण्डनं स्कन्धावच्छेदे खण्डनम- स्त्यस्य । अच् ।) स्थाणुवृक्षः । इति केचित् ॥
मुण्डः, पुं, क्ली, (मुण्ड + अच् ।) मूर्द्धा । इति मेदिनी । डे, २२ ॥
मुण्डः, त्रि, मुण्डितः । इत्यमरः । २ । ६ । ४८ ॥ द्वे मुण्डितमुण्डे । मुडि खण्डने भावे घञि मुण्डो मुण्डनं केशापनयनं तद्योगात् अर्श आद्यचि मुण्डः पुमान् स्त्रियां मुण्डा । इत्यमरटीकायां [] भरतः ॥ (यथा, महाभारते । १ । ११९ । ८ । ‘चरन् भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीमिमाम् ॥’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-742-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुंड" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें