🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लय
laya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है (1.7.10) ताल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक पदार्थ का दूसरे पदार्थ में मिलना या घुसना । प्रवेश ।
२. एक पदार्थ का दूसरे पदार्थ में इस प्रकार मिलना कि वह तद्रूप हो जाय उसकी सत्ता पृथक् न रह जाय । विलीन होना । लीनता । मग्नता ।
३. चित्त की वृत्तियों का सब ओर से हटकर एक ओर प्रवृत्त होना । ध्यान में डूबना । एकग्रता ।
४. लगना । गूढ़ अनुराग । प्रेम । उ॰—मन ते सकल वासना भागी । केबल राम चरण लय लागी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—लगना ।
५. कार्य का अपने कारण में समाविष्ट होना या फिर कारण के रूप में परिणत हो जाना ।
६. सृष्टि के नाना रूपों का लोप होकर अव्यक्त प्रकृति मात्र रह जाना । प्रकृति का विरूप परिणाम । जगत् का नाश । प्रलय । उ॰—जो संभव, पालन लय कारिनि । निज इच्छा लीला वपु धारिनि ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. विनाश । लोप । उ॰—गो वहेउ हरि बैकुंठ सिधारे । शमदम उनहौं संग पधारे । तप तंतोष दया अरु गयो । जान यमादि सबै लय भयो ।—सूर॰, १ । २९० ।
८. मिल जाना । सश्लेष ।
९. संगीत में नृत्य, गीत वाद्य की समता । नाच, गाने और बाजे का मेल । विशेष—यह समता नाचनेवाले के हाथ, पैर, गले और सुँह से प्रकट होती है । संगीत दामोदर में हृदय, कंठ और कपाल लय के स्थान माने गए हैं । कुछ आचार्यो ने लय के द्विपदी, लतिका और झल्लिका इत्यादि अनेक भेद माने हैं ।
१०. स्थिरता । विश्राम ।
११. मूर्छा । बेहीशी ।
१२. ईश्वर । ब्रह्म । परमेश्वर (को॰) ।
१३. आलिंगन (को॰) ।
१४. वाण का नीचे की ओर तीव्र गमन (को॰) । वह समय जो किसी स्वर को निकालने में लगता है । विशेष यह तीन प्रकार का माना गया है । द्रुत, मध्य और विलंबित ।
१६. एक प्रकार का पाटा जिससे वैदिक काल में खेत जोतकर उसकी मिट्टी को सम या बराबर करते थे । इसका उल्लेख शुक्ल यजुर्वेद की वाजसनेय संहिता में है ।
लय २ संज्ञा स्त्री॰
१. गाने का स्वर । गाने में स्वर निकालने का ढंग । जैसे,—वह बड़ी सुंदर लय से गाता है ।
२. गीत गाने का ढंग या तर्ज । धुन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लय , लयन &c. See p. 903, col. 2.
लय m. the act of sticking or clinging to (loc.), Śiś. (लयं √ गा with loc., ‘to become attached to any one’, Kuval.)
lying down, cowering, MBh.
melting, dissolution, disappearance or absorption in (loc. or comp.), Up.; Kap. &c. (लयं √ गम् or या ‘to disappear, be dissolved or absorbed’; लयं सं-√ गम्, ‘to hide or conceal one's self’)
extinction, destruction, death, MBh.; Kāv. &c. (लयं √ या, ‘to be destroyed, perish’)
rest, repose, Śiś.; BhP. (cf. अ-लय)
place of rest, residence, house, dwelling, W.
mental inactivity, spiritual indifference, Kap.; Vedāntas.
sport, diversion, merriness, Vās.
delight in anything, Harav.
an embrace, L.
(in music) time (regarded as of 3 kinds, viz. द्रुत, ‘quick’, मध्य, ‘mean or moderate’, and विलम्बित, ‘slow’), Kālid.; Daśar.; Pañcat. &c.
a kind of measure, Saṃgīt.
the union of song, dance and instrumental music, L.
a pause, MW.
a partic. agricultural implement (perhaps a sort of harrow or hoe), VS.
a swoon, L.
the quick (downward) movement of an arrow, L.
लय n. the root of Andropogon Muricatus, Bhpr.
लय mfn. making the mind inactive or indifferent, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लयः [ली-अच्] 1 Sticking, union, adherence. --2 Lurking, hiding. --3 Fusion, melting, solution. --4 Disappearance, dissolution, extinction, destruction; universal destruction (प्रलय); लयंया ‘to be dissolved or destroyed’. --5 Absorption of the mind, deep concentration, exclusive devotion (to any one object); पश्यंती शिवरूपिणं लयवशादात्मानमभ्यागता Māl. 5. 2, 7; ध्यानलयेन Gīt. 4. --6 Time in music (of three kinds द्रत, मध्य, and विलंबित); किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः R. 9. 35; पादन्यासो लयमनुगतः M. 2. 9. --7 A pause in music. --8 Rest, repose. --9 A place of rest, abode, habitation; अलया Śi. 4. 57 ‘having no fixed abode, wandering’. --10 Slackness of mind, mental inactivity. --11 An embrace. --12 The supreme being. --13 The union of song, dance, and instrumental music. --Comp. --अर्कः the sun at the destruction of the universe. --आरंभः --आलंभः an actor, a dancer. --कालः the time of destruction (of the world). --गत a. dissolved, melted away. --पुत्री an actress, a female dancer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लय गतौ भ्वा० आत्म० सक० सेट् । लयते अलविष्ट । अलविढ्वम् अलयिध्वम् ।
लय पु० ली--अच । १ संश्लेषे २ विमाशे ३ नृत्यगीतवाद्याना- मेकतानतारूपे साम्ये च मेदि० । लीयतेऽत्र । सर्वभूत- क्षरकरे ४ प्रलयकाले शब्दर० ५ ईश्वरे च । णस्यलयभेदाश्च “द्विपदी स्याद्बलतिका झल्लिका छिन्नखण्डिका । वाम भ्रुवस्ततश्छिन्ना खण्डधारा फडक्ककः । जम्भट्टिका- कलतिकः खण्डकः खुरिकस्तथा । कथितश्चतुरस्रोऽर्द्धचतु- रस्रोऽथ नर्त्तकः । त्र्यस्रः षट्युन्दालनावकृष्टमन्दघटी- त्यपि । कादम्बश्चर्चरी घट्टा मिश्रोऽर्द्धवलिता ततः । अतिचित्रः समग्रश्च वलितोऽर्द्धदलस्तथा । आविद्धस्तु टङ्कवकस्ततश्चित्रविचित्रकौ । आन्त्री विकृतधारा च मुकुलोऽथ विलोलकः । रमणीयस्ततश्चैव करकण्टक- संज्ञकः । चत्वारिंसदिमे प्रोक्ता लया लयविशारदैः । लयेन वश्यो भगवान् लये लीनो जनार्दनः” सङ्गीतदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4823,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लय, ङ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, लयते । इति दुर्गादासः ॥
लयः, पुं, (ली + अच् ।) विनाशः । संश्लेषः । तौर्य्य- त्रिकस्य साम्यम् । इति मेदिनी । ये, ५२ ॥ प्रलयः । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ अखण्डवस्त्वनवलम्ब- नेन चित्तवृत्तेर्निद्रा । इति श्रीपरमहंससदानन्द- योगीन्द्रकृतवेदान्तसारः ॥ तत्राद्यं विघ्नं लक्ष- यति लयस्तावदिति । लयो द्विविधः । चिरकाल- मुक्ताष्टाङ्गसहितनिर्विकल्पकसमाध्यभ्यासपाटवे- नातितप्तलोहतलक्षिप्तजलबिन्दुवत् तैलरहित- दीपकलिकावच्च प्रत्यगभिन्ने परमानन्दे चित्त- वृत्तेर्लयः प्रथमः । द्बितीयस्तु मूर्च्छावस्थावत् आल- स्येन चित्तवृत्तेर्व्वाह्यशब्दादिविषयग्रहणानादरे सतिप्रत्यगात्मस्वरूपानवभासनात् वृत्तेस्तब्धीभाव- लक्षणनिद्रारूपः । इति श्रीनृसिंहसरस्वतीकृत- सुबोधिन्याख्या तट्टीका ॥ गीतवाद्यपादन्यासानां क्रियाकालयोः परस्परं समता लयः । लीयन्ते श्लिष्यन्तेऽनेनेति लयन्ति व्रजन्ति साम्यं गीता- दयोऽत्रेति वा लयः । ली ङ य ओ श्लिषि लय गत्यां वा अल् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ * ॥ लयस्थानविवर्ज्जणं गायकस्य चतुर्द्दशदोषान्त- र्गतदोषविशेषो यथा, -- “लज्जितं भीतमुक्तेषु अव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरः शिरःकम्पो लयस्थानविवर्ज्जितम् ॥ विस्वरं विरमञ्चैव विश्लिष्ठं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनञ्च गातुर्दोषाश्चतुर्दश ॥” * ॥ अथ लयाः । हृदि स्थितिः कण्ठस्थितिः कपाल- स्थितिरिति लयत्रयम् । अपरे तु । “द्विपदी स्याद्वलतिका झल्लिका छिन्नखण्डिका । वामभ्रुवस्ततश्छिन्ना खण्डधावा फडक्ककः ॥ जम्भट्टिका कलतिकः खण्डकः खुरिकस्तथा । कथितश्चतुरस्रोऽर्द्धश्चतुरस्रोऽथ नर्त्तकः ॥ त्र्यस्रः षष्ट्युन्दालनावकृष्टा नन्दघटीत्यपि । कादम्बश्चर्व्वरी घट्टा मिश्रोऽर्द्धवनिता ततः ॥ अतिचित्रः समयश्च वलितोऽर्द्धदलस्तथा । आविद्धस्तु टङ्कवकस्ततश्चित्रविचित्रकौ ॥ आन्त्री विकृतधावा च मुकुलोऽथ विलोलकः । रमणीयस्ततश्चैव करकण्टकसंज्ञकः ॥ चत्वारिंशदिमे प्रोक्ता लया लयविशारदैः । लयेन वश्यो भगवान् लये लीनो जनार्द्दनः ॥” इति संगीतदामोदरः ॥ [] (त्रि, आवरणात्सकम् । इति श्रीधरस्वामी यथा, भागवते । ११ । २५ । १५ । “यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसया शया ॥” क्ली, लामज्जकम् । यथा, -- “लामज्जकं सुनालं स्यादमृणालं लयं लघुः । इष्टकापथकं सेव्यं नलदञ्चावदातकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-207-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लय" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें