🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोम
loma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के रोएँ (2.6.100) तनूरुह · रोम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ ॰ शरीर भर के छोटे छोटे बाल । रोवाँ । रोम । उ॰—शतशत इंद्र लोम प्रति मोमनि । शत लोमनि मेरे इक लोमनि ।—सूर (शब्द॰) ।
२. बाल । जैसे,—गोलेम ।
३. पूँछ (को॰) ।
४. ऊर्णा । ऊन (को॰) ।
लोम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ लोमश] लोमड़ी । उ॰—भुषन भनत भारे बालुक भयानक हैं भीतर भेर लीलगऊ लोम हैं ।— भूषण (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लोम in comp. for लोमन्.
2. लोम mfn. (ifc.) = लोमन् (see अज-लोम)
लोम n. a hairy tail, tail, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (908,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोमः 1 A tail. --2 The hair on the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोम न० लू--मन् । देहजाते केशाकारे १ रोमाख्ये द्रव्ये अमरः । तत्प्रधाने २ लाङ्गूले न० जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4833,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोम, [न्] क्ली, (लूयते छिद्यते इति । ल + “नामन्सीमन्व्योमन्रोमन्लोमन्पाप्मन्ध्यामन् ।” उणा० ४ । १५० । इति मनिन्प्रत्ययेन साधुः ।) शरीरस्थकेशः । तत्पर्य्यायः । तनूरुहम् २ रोम ३ । इत्यमरः ॥ तनुरुहम् ४ तनुरुट् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मुण्डकोपनिषदि । १ । १ । ७ । “यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाक्षरात् सम्भवतीह विश्वम् ॥”) तत्तु गर्भस्थस्य षष्ठे मासि भवति । इति सुख- बोधः ॥ अपि च । “षष्ठे मासि च नारीणां वैदिके नाधिकारिता । उदरस्थस्य बालस्य नखलोमप्रवर्त्तनात् ॥” इति स्मृतिः ॥ (तथास्य विवृतिः । “अस्थो मलानि लोमानि असङ्ख्यानि भवन्ति हि । सन्ति यावन्ति लोमानि तावन्तो लोम- कूपकाः ॥ अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते । सन्निवेशञ्च गात्राणां नात्रास्ते कारणान्तरम् ॥” निर्वृत्तिः सिद्धिः स्वभावात् ईश्वरात् । सन्निबेशो रचनाविशेषः । इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
लोमं, क्ली, लाङ्गूलम् । इति जटाधरः ॥ (रोम । यथा, तैत्तिरीयसंहितायाम् । ५ । १ । ६ । २ । “अथो शन्त्वायाजलोमैः संसृजत्येषा वा अग्नेः प्रिया तणूर्यदजेति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-234-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोम" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें