🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:37:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विदेह
videha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदेह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो शरीर से रहित हो ।
२. वह जिसकी उत्पत्ति माता पिता से न हो । जैसे,—देवता आदि ।
३. ज्ञानी एवं देहवाद को अधिक महत्व न देनेवाले राजा जनक का एक नाम । विशेष दे॰ जनक ।
४. राजा निमि का एक नाम । विशेष दे॰ निमि ।
५. प्राचीन मिथिला का एक नाम ।
६. इस देश के निवासी ।
विदेह २ वि॰ [सं॰] ज्ञानशून्य । संज्ञारहित । बेसुध । अचेत । उ॰— (क) मूरति मधुर मनोहर देखी । भयउ विदेह विदेहु बिसेखी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) देखि भरत कर सोच सनेहु । भा निषाद तेहि समध बिदेहू ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) कौन ले आई कौने चरन चलाई, कौने बहियाँ गही सो धौ केही री । सूरदास प्रभु देखे सुधि रही नहिं, अति विदेह भई अब मैं बूझनि तोही री ।—सूर (शब्द॰) ।
२. मृत (को॰) ।
३. विरागी । उदासीन (को॰) ।
४. शरीररहित । कामशून्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—देह See s.v.
वि-देह mfn. bodiless, incorporeal
deceased, dead (also विदेह-प्राप्त), MBh.; R.; BhP. &c.
वि-देह (अ), m. (cf. वि-देघ) N. of a country (= the modern Tirhut), ŚBr. &c. &c.
a king of V˚ (esp. applied to Janaka), Up.; BhP.; Rājat.
N. of a medical author (also called -पति, or ˚हाधिप), Cat.
वि-देह (आस्), m. pl. the people of V˚
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदेह a. 1 Bodiless; incorporeal. --2 Trunkless. --हाः (m. pl.) 1 N. of a country, the ancient Mithilā (see App. III.); R. 11. 36, 12. 26. --2 The natives of this country. --हः 1 The district Videha. --2 N. of Janaka. --हा The same as विदेह.
विदेह N. of a country lying to the northeast of Magadha. Its capital Mithilā is the same as Janakapur in Nepal north of Madhuvāṇī. Videha must have covered, in ancient times, besides a portion of Nepal, all such places as Sītāmāri, Sītākuṇḍa, or the northern part of the old district of Trihut and the north-western portion of Champaran.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0975-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदेह पु० विगतो देहः देहसम्बन्धो यस्य । १ जनकाख्ये नृपे “असमाप्ते ततो यज्ञे वशिष्ठश्चागमद्दिवः । तं दृष्टा कु- पितः प्राह प्रत्याख्यातोऽस्मि पार्थिव! । यस्मात् तस्मात् शपेयं त्वां विदेहस्त्व भविष्यसि” वह्निपु० । तदीये २ जनपदे च स च देशः मिथिकादेश इति ख्यातः । कूर्मविभागे वृ० स० १४ उक्तः । कूर्मविभागशब्दे दृश्यम् । २ तद्वं श्येनृप ब० व० च ३ कैवल्यमुक्तियुते ४ दहसम्बन्धसून्ये [] च त्रि० ४ मिथिलायां स्त्री हेमच० । ५ देहशून्ये देवे पात० सूत्रभाष्यादौ देवस्य विदेहत्वं समर्थितं यथा भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्” सू० । “स खल्वयं द्विविध उपायप्रत्ययो भवप्रत्ययश्च तत्रोपाय प्रत्ययो योगिनां भवति” भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलया- नाम्” विदेहानां देवानां भवप्रत्ययः ते हि स्वसंस्कारमा- त्रोपयो(भो)गेन चित्तेन कैवल्यपदमनुभवन्तः स्वसंस्कार- विपाकं तथाजातीयकमतिवाहयन्ति” भाष्यम् । “भवन्ति जायन्तेऽस्यां जन्तव इति भवोऽविद्या स खल्वयं भवः प्रत्ययः कारणं यस्य निरोधसमाधेः स भवप्रत्ययः । तत्र तयोर्मध्ये उपायप्रत्ययो योगिनां मोक्षमाणानां भवति विशेषविधानेन शेषस्य मुमुक्षुसम्बन्धं निषेधति । केषां तर्हि भवप्रत्ययः । इत्यत्र सूत्रेणोत्तरम् । विदे- हाश्च प्रकृतिलयाश्च तेषामित्यर्थः । तद् व्याचष्टे विदे- हानां देवानां भवपत्ययः भूतेन्द्रियाणामन्यतममात्मत्वेन प्रतिपन्नानामुपासनया तद्वासनावासितान्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरमिन्द्रियेषु भूतेषु वा लीनाः संस्कार- मात्रावशेषतया षाट्कौषिकशरीररहिताः विदेहाः ते हि संस्कारमात्रोपयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिवानु- भवन्तः प्राप्नुवन्तः विदेहाः । अवृत्तिकत्वञ्च कैवल्येन सारूप्यम् । स्वाधिकारसंस्कारशेषता च वैरूप्यम् । संस्कारमात्रोपभोगेणेति क्वचित् पाठः तस्यार्थः संस्कार- मात्रमेवोपभोगो यस्य न तु चित्तवृत्तिरित्यर्थः । प्राप्ता- वधयः संस्कारविपाकं तथाजातीयकमतिवाहयन्ति अतिक्रामन्ति पुनरपि संस्कारे विशन्ति तथा च वायु प्रोक्तं “दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्णम्” विवरणम् । तेषां देवागां मध्ये यस्य विवेकसाक्षात्कारस्तस्य कैवल्यप्राप्तिः “योयो दे- वानां प्रत्यबुध्यत स विमुच्यते” इति श्रुतेः । मीमांसा- सिद्धे देहशून्ये ५ अचेतने मन्त्रात्मके देवे च । अवि- ग्रहशब्दे ४५१ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4901-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदेहः, पुं, जनकान्वयभूमिपः । (यथा, देवी- भागवते । १ । १६ । ५२ । “द्रष्ट्रुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् । कथं तिष्ठदि संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥” विगतो देहो यस्या ।) कायशून्ये, त्रि । इति मेदिनी । ले, १४ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १०७ । २६ ॥ “छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नत्वगस्थिसन्धयः । प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥”) निमिराजस्य विदेहत्वकारणम् । यथा, -- “असमाप्ते ततो यज्ञे वशिष्ठश्चागमद्दिवः । तं दृष्ट्वा कुपितः प्राह प्रत्याख्यातोऽस्मि पार्थिव । यस्मात्तस्मात् शपेयं त्वां विदेहस्त्वं भविष्यसि ॥” इति वह्रिपुराणे सूर्य्यवंशसमाप्ताध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-388-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें