🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:40:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विन्यास
vinyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विन्यास संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ विन्यस्त]
१. स्थापन । रखना । धरना । उ॰—शेली ने प्रबंधक्षेत्र में भी अच्छी तरह घुसकर भावों की अनेकरूपता का विन्यास किया था ।—रस॰, पृ॰ ६९ ।
२. यथास्थान स्थापन । ठीक जगह पर करीने से रखना या बैठाना । सजाना । रचना ।
३. जड़ना ।
४. किसी स्थान पर डालना ।
५. सौंपना । समर्पण (को॰) ।
६. संग्रह । समवाय (को॰) ।
७. फैलाना । विस्तार करना (को॰) ।
८. आधार । स्थान (को॰) ।
९. स्थिति । जैसे, अंगविन्यास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚न्यास m. putting or placing down &c.
a deposit, W.
putting on (ornaments), Kāvyād.
movement, position (of limbs), attitude, TPrāt.; Kāv.
arrangement, disposition, order, Pur.
scattering, spreading out, MBh.; Hariv.
establishment, foundation, MārkP.
putting together, connecting (words &c.), composition (of literary works), Vās.; Sāh. &c.
exhibition, display (ifc. = showing, displaying), MBh.
the utterance of words of despair, Sāh.
assemblage, collection, W.
any site or receptacle on or in which anything is deposited, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (972,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विन्यासः 1 Entrusting, depositing. --2 A deposit. --3 Arrangement, adjustment, disposition; अक्षरविन्यासः ‘inscribing letters’; प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबंधविन्यासवैदग्धनिधिः Vās. ‘composition of a work &c.’ --4 A collection, an assemblage. --5 A site or receptacle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0980-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विन्यास पु० वि + नि + अस--घञ् १ स्थापने २ रचने तन्त्रोक्ते मन्त्राद्युच्चारणपूर्वकं हृदयादिषु अङ्गुल्यादीनां अर्पण- भेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विन्यासः, पुं, (वि + नि + अस + घञ् ।) स्थाप- नम् । रचनम् । यथा, ज्ञानार्णवे । वैष्णवे तु । “एकैकवर्णमुच्चार्य्य मूलाधाराच्छिरोऽन्तकम् । नमोऽन्तमिति विन्यास आन्तरः परिकीर्त्तितः ॥” अपि च । “ओमाद्यन्तो नमोऽन्तो वा सबिन्दुर्बिन्दुवर्ज्जितः । पञ्चाशद्वर्णविन्यासः क्रमादुक्तो मनीषिभिः ॥” इति भट्टः । इति तन्त्रसारः ॥ अन्यच्च । “गृहेषु मणिविन्यासो विज्ञेयो न च दण्डवत् । विशुद्धहीरकन्यासो विधेयः सदनोपरि । तेन सर्व्वाणि नश्यन्ति अरिष्टानि मही- भुजाम् ॥” इति युक्तिकल्पतरुः ॥ किञ्च । “तया कवितया किवा तया वनितया च किम् । पदविन्यासमात्रेण यया नापहृत मनः ॥” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-405-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विन्यास" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें