🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:33:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशेषण
viśeṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशेषण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो किसी प्रकार की विशेषता उत्पन्न करता या बतलाया हो । विभेदक लक्षण या चिह्न ।
२. व्याकरण में वह विकारी शब्द जिससे किसी संज्ञा की कोई विशेषता सूचित होती है; अथवा उसकी व्याप्ति मर्यादित होती है । जैसो,—'वीर मराठे' या 'चपल बालक' में बीर और 'चपल' शब्द विशेषण है । विशेष—जब विशेषण किसी संज्ञा के साथ लगता है तब उसे विशेष्य विशेषण कहते हैं; और जब वह क्रिया के साथ लगता है, तब उसे विधेय विशेषण कहते हैं । जैसे,—'हमें तो संसार सूना देख पड़ता है ।यहाँ 'सूना' विधेय विशेषण है । साधार- णतः विशेषण तीन प्रकार के होते है—(१) सार्वनामिक विशेषण; जैसे,—'वह आदमी' चला गया । में 'वह' सार्वनामिक विशेषण है । (२) गुणवाचक विशेषण; जैसे, नया, पूराना, सडौल, सूखा, खराब आदि; और (३) संख्यावाचक विशेषण; जैसे,—आधा, एक चार, दसवाँ ।
३. प्रकार । किस्म । जाति (को॰) ।
४. भेद । अंतर । पार्थक्य (को॰) ।
५. गुणवर्णन या गुणोत्कर्ष (को॰) ।
विशेषण २ वि॰
१. गुण बतानेवाला । विशेषता बतानेवाला ।
२. प्रभेदक । व्यच्छेदक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-शेषण mfn. distinguishing, discriminative, specifying, qualifying, L.
distinctive (as a property), W.
वि-शेषण n. the act of distinguishing &c., distinction, discrimination, particularization, BhP.; Sarvad.; Sāh.
a distinguishing mark or attribute, MBh.
(in gram.) ‘differencer’, a word which particularizes or defines (another word which is called वि-शेष्य, q.v.), attribute, adjective, adverb, apposition, predicate, Pāṇ.; Tarkas.; Sāh. &c.
a species, kind, MBh. vii, 1124
surpassing, excelling, ib. i, 73
(in rhet.) = विशेषोक्ति, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (991,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशेषण a. 1 Attributive. --2 Distinctive. --णं 1 Distinguishing, discrimination. --2 Distinction, difference. --3 A word which particularizes, qualifies, or defines another, an adjective, attribute, epithet (opp. विशेष्य); उपपन्नमिदं विशेषणं वायोः V. 3; विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः K. P. 10. (विशेषण is said to be of three kinds व्यावर्तक, विधेय, and हेतुगर्भ). --4 A distinguishing feature or mark. --5 Species, kind. --6 Surpassing, excelling; अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे Mb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0995-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेषण न० विशिष्यतेऽनेन वि + शिष--ल्युट् । भेदकधर्मे गुणक्रियादौ यथा नीलम् उत्पलं चलो गौरित्यादौ गुणक्रियादिर्भेदकधर्मः । विशेषणञ्च त्रिविधं व्यावर्त्तकं विधेयं हेतुगर्भञ्च । तत्राद्यं नीलो घट इत्यादौ नीलः, द्वितीयं पर्वतो वह्निमान्” अत्र वह्निर्विधेयविशेषणम् । “न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः” इत्यादौ लक्कारोविधेयः । तृतीयं यथा सुरापः पततीत्यादौ सुरा- पानं हेतुगर्भविशेषणम् । तस्य भावः तल् । विशेषणताप्रका- रताख्यविषताभेदे स्वरूपसम्बन्धविशेषे च स्त्री । स च तत्- पदजन्यबोधविषयत्वेन शक्तिविषयत्वरूपः । अभावप्रत्यक्षे सन्निकर्षभेदे च । यथा घटाभाववद् भूतलमित्यादि चाक्षुष- प्रत्यक्षे भूतलांशे घटाभावस्य विशेषणता सन्निकर्षः । “विशेषणतया तद्वदभावानां ग्रहो भवेत्” भाषा० । सा च नानाविधा यथोक्तं “यद्यपि विशेषणता नानाविधा तथाहि भूतलादौ घटा- भावः संयुक्तविशेषणतया गृह्यते, संख्यादौ रूपत्वाद्य- भावः संयुक्तसमवेतविशेषणतया, संख्यात्वादौ रूपाद्यभावः संयुक्तसमवेतविशेषणतया, शब्दाभावः केवलश्रोत्रावच्छिन्न- विशेषणतया । कत्वादौ खत्वाद्यभावः श्रोत्रावच्छिन्न- समवेतविशेषणतया । एवं कत्वावच्छिन्नाभावे खत्वा- भावादिकं विशेषणविशेषणतया । एवं घटाभावादौ पटाद्यभावः संयुक्तविशेषणविशेषणतया । एवमन्यदप्यूहं तथापि विशेषणतात्वरूपेणैकेव सा गण्यते । अन्यथा षोढा सन्निकर्ष इति प्राचां प्रवादो व्याहन्यतेति” सि० मुक्ता० । “प्रत्यक्षं समवायस्य विशेषणतया भवेत्” भाषा० उक्तेः समवायप्रत्यक्षसन्निकर्षभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4924,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेषणं, क्ली, (विशिष्यतेऽनेनेति । वि + शिष + ल्युट् ।) विशेष्यधर्म्मः । स तु गुणादिः । यथा । नीलोत्पलमित्यादि । विशिष्यते सम्बुध्यते अनेन । छत्रेण छात्रमद्राक्षीदिति । भेदयति अन्यपदार्थं पृथक् करोति इति भेदकम् । नाम्ना शिवः गोत्रेण गार्ग्यः । विशेषणं दृष्टमेव भेदयति । भेदकन्तु अदृष्टमेव भेदयति । इति विशेषण- भेदकयोर्भेदः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-436-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशेषण" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें