🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शकल
śakala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
टुकड़े के नाम (1.3.18) भित्त · खण्ड · अर्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शकल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. त्वचा । चमड़ा ।
२. छाल । छिलका । दालचीनी ।
४. आँवला ।
५. कमल को नाल । कमलदंड ।
६. खाँड़ । शक्कर ।
७. खंड । टुकड़ा ।
८. मनु के अनुसार एक प्राचीन देश का नाम ।
९. घड़े या पात्र का एक अंश (को॰) ।
१०. स्फुर्लिंग । चिनगारी (को॰) ।
११. मछली की चोइयाँ । मछली के शरीर के ऊपर का छिलका (को॰) ।
१३. अर्धाश । आधा भाग । जैसे, चंद्रशकल (को॰) ।
शकल २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ शक्ल]
१. मुख की बनावट । आकृति । चेहरा । रुप । जैसे,—शकलन सूरत, गधे की मूरत । मुहा॰—शकल बिगड़ना = मारते मारते चेहरे का रुप बिगाड़ना । बहुत मारना । यौ॰—सूरत शकल = डेहरे की बनावट । आकृति ।
२. मुख का भाव । चेष्टा ।
३. किसी चीज की बनावट । गढ़न । ढाँचा । मुहा॰—शकल बनाना = कोई चीज बनाकर उसका स्वरुप तैयार करना । रुपरेखा या ढाँचा तैयार करना ।
४. किसी चीज का बनाया हुआ आकार । आकृति । स्वरूप ।
५. उपाय । तरकीब । ढब । जैसे—अब इस मुकदमें से पीछा छुड़ाने की कोई शक्ल निकालती चाहिए । क्रि॰ प्र॰—निकलना । निकालना ।
६. मूर्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकल m. n. (in ŚBr. also शकर, of doubtful derivation) a chip, fragment, splint, log, piece, bit, TS. &c. &c. (शकलानि √ कृ, with acc., ‘to separate, divide, dissipate’, Ragh.)
a potsherd, Mn. vi, 28
a spark (in कृशानु-श्˚), Śiś. v, 9
शकल n. a half, Sāh. (चन्द्र-श्˚, the half-moon, Kād.)
a half-verse, Ked.
the half of an eggshell, Mn.; MBh. &c.
skin, bark, Divyāv.
the scales of a fish (cf. शल्क, शल्कल), ib.
the skull (in कपाल-श्˚)
cinnamon, L.
a kind of black pigment or dye, L.
शकल m. N. of a man g. गर्गादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकलः --लं [शक्-कलक् Uṇ. 1. 109] A part, portion, piece, fragment, bit; उपलशकलमेतद्भेदकं गोमयानां Mu. 3. 15; R. 2. 46, 5. 73. --लं 1 Bark. --2 The scales (of a fish).
शकलः --लं [शक्-कलक् Uṇ. 1. 109] A part, portion, piece, fragment, bit; उपलशकलमेतद्भेदकं गोमयानां Mu. 3. 15; R. 2. 46, 5. 73. --लं 1 Bark. --2 The scales (of a fish).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1027-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकल पु० न० शक--कलक् । १ खण्डे २ एकभागे । ३ त्वचि ४ वल्कले मेदि० ५ शल्के (आँस) च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5073,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकलं, क्ली, (शक्नोतीति । शक् + “शकिशम्यो- र्नित् ।” उणा० १ । १११ । इति कलः ।) त्वक् । खण्डम् । (यथा, रघुः । २ । ४६ । “अथान्धकारं गिरिगह्वराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्व्वन् ॥”) रागवस्तु । वल्कलम् । इति मेदिनी ॥ शल्कम् । आँश इति भाषा । इति शकलिन्शब्ददर्शतात् ॥
शकलः, पुं, क्ली, (शक् + कलः ।) एकदेशः । (यथा, मनुः । ६ । ८८ । “प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥”) खण्डम् । यथा, -- “भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्द्धोऽर्द्ध्वं समेऽंशके ॥” इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । १ । १३ । “ताभ्यां स शकलाभ्याञ्च दिवंभूमिञ्चनिर्म्ममे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-002-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शकल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें