🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:06:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शौच
śauca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शौच संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शुचि होने का भाव । शुद्धता । पवित्रता । पाकीजगी ।
२. शास्त्रीय परिभाषा में पवित्रतापूर्वक धर्माचरण करना, शरीर और मन शुद्ध रखना, सत्य बोलना और निषिद्ध पदार्थों तथा कार्यों आदि का त्याग करना । सब प्रकार से शुद्धतापूर्वक जीवन व्यतीत करना । विशेष—मनु के अनुसार यह धर्म के दस लक्षणों में से पाँचवाँ लक्षण है; और योगशास्त्र के पाँच नियमों में से पहला नियम है । कुछ लोगों ने इसके बाह्य और आभ्यंतर ये दो भेद माने हैं । शरीर का बाह्य शौच मिट्टी और जल आदि से होता है; और अपने चित्त का भाव सब प्रकार से शुद्ध रखने से आभ्यंतर शौच होता है । जैनों के अनुसार संयमवृत्ति को निष्कलंक रखना शौच कहलाता है ।
३. वे कृत्य जो प्रातःकाल उठकर सबसे पहले किए जाते है । जैसे,—पाखाने जाना, मुँह हाथ धोना, नहाना, संध्या वंदन करना आदि ।
४. पाखाने जाना । जंगल जाना । ट्टी जाना ।
५. दे॰ अशौच ।
६. खरापन । ईमानदारी (को॰) ।
७. तर्पण का जल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शौच m. (fr. शुचि) N. of a man (also called Āhneya), TĀr.
शौच n. cleanness, purity, purification (esp. from defilement caused by the death of a relation), ĀśvŚr.; Mn.; MBh. &c.
purity of mind, integrity, honesty (esp. in money-matters), MBh.; R. &c.
(with Buddhists) self-purification (both external and internal), MWB. 240
evacuation of excrement, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शौचं [शुचेर्भावः अण्] 1 Purity, clearness; काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं Pt. 1. 147. --2 Purification from personal defilement caused by voiding excrement, but particularly by the death of a relative. --3 Cleansing, purifying. --4 Voiding of excrement. --5 Uprightness, honesty. --Comp. --आचारः, --कर्मन् n. --कल्पः a purificatory rite. --कूपः a privy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शौचं, क्ली, (शुचेर्भावः । शुचि + “इगन्ताच्च लघु पूर्व्वात् ।” ५ । १ । १३१ । इत्यण् ।) शुचिता । शुचित्वम् । शुद्धिः । तस्य लक्षणादि यथा, -- “अभक्ष्यपरिहारस्तु संसर्गश्चाप्यनिन्दितैः । स्वधर्म्मे च व्यवस्थानं शौचमेतत् प्रकीर्त्तितम् ॥” इत्येकादशीतत्त्वे बृहस्पतिवचनम् ॥ अन्यच्च । “सर्व्वेषामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते । योऽर्थार्थैरशुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः ॥ सत्यशौचं मनःशौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्व्व भूतदयाशौचं जलशौचन्तु पञ्चमम् ॥ यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ॥” इति गारुडे ११० अध्यायः ॥ अपिच । “यावता शुद्धिं मन्येत तावच्छौचं समाचरेत् । प्रमाणं शौचसंख्याया न शिष्टैरुपदिश्यते ॥ शौचन्तु द्विविधं प्रोक्त बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिरथान्त- रम् ॥” इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥ पादादिशौचगुणा यथा, -- “मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम् । पादयोर्मलसर्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः ॥” इति राजवल्लभः ॥ [] अपि च । “उद्धृताम्भोमृत्तिकाभ्यामित्थं नारद यत्नतः । कृत्वोत्सर्गं ततः कुर्य्यात् शौचं मूत्रपुरीषयोः ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे १०९ अध्यायः ॥ प्रसङ्गादशौचञ्चात्र लिख्यते । व्यास उवाच । “दशाहं प्राहुरशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः । मृतेषु चाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः ॥ नित्यानि चैव कर्म्माणि काम्यानि च विशेषतः । न कुर्य्याद्विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापि च शुचीननिधनांस्त्वन्यान् शालाग्नौ हावयेद्द्विजान् शुष्कांन्नेन फलैर्व्वापि वैतानाजुहुयात्ततः ॥ * ॥ न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् । चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः ॥ सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति । सूतकं सूतिकाञ्चैव वर्ज्जयित्वा नृणां पुनः ॥ दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे । एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः ॥ दशाहात्तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च । चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुः प्राह प्रजापतिः ॥ * ॥ क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च । यथेष्टाचरणस्याहुर्म्मरणान्तमशौचकम् ॥ * ॥ त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानान्तु शावकम् । प्राक् संस्कारात् त्रिरात्रं स्यादस्मादूर्द्धं दशा- हकम् ॥ ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते । त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः ॥ आदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते । जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद्यदि स्यातान्तु निर्गुणौ ॥ आदन्तजननात् सद्य आचूडादेकरात्रकम् । त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम् ॥ जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः । सद्यःशौचं सपिण्डानां कर्त्तव्यं सोदरस्य च ॥ ऊर्द्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः । अथोर्द्धं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् ॥ एकाहं निर्गुणानान्तु चूडादूर्द्धं त्रिरात्रकम् । अदन्तजातमरणं सम्भवेद्यदि सत्तमाः ॥ एकरात्रं सपिण्डानां यदि तेऽत्यन्तनिर्गुणाः । व्रतादेशात् सपिण्डानामर्व्वाक् स्नानं विधीयते । सर्व्वेषामेव गुणिनामूर्द्ध्वन्तु विषमं पुनः ॥ * ॥ अर्व्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद्गर्भसंस्रवः । तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम् ॥ अतऊर्द्ध्वन्तु पतने स्त्रीणां स्याद्दशरात्रकम् । सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्रावाच्च वा ततः ॥ गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डेऽत्यन्तनिर्गुणे । यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः ॥ * ॥ यदि स्यात् सूतके सूतिर्म्मरणे वा मृतिर्भवेत् । शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहःशेषे त्रिरात्रकम् । मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते ॥ अघवृद्धिमदाशौचमूर्द्धञ्चेत्तेन शुध्यति । अथ चेत् पञ्चमीं रात्रिमतीत्य परतो भवेत् ।
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शौच" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें