🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रुत
śruta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रुत वि॰ [सं॰]
१. सुना हुआ । जो श्रवणगोचर हुआ हो ।
२. जिसे परंपरा से सुनते आते हों ।
३. ज्ञात । प्रसिद्ध । ख्यात ।
४. सीखा़ हुआ । समझा हुआ (को॰) ।
५. प्रतिज्ञात ।
श्रुत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुनने का विषय । श्रुतिविषय शब्दादि ।
२. वेद ।
३. विद्या ।
४. सुनने को क्रिया [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रुत mfn. heard, listened to, heard about or of, taught, mentioned, orally transmitted or communicated from age to age, ŚBr.; ChUp.; MBh. &c.
known, famous, celebrated, RV.; AV.; Br.; MBh.
known as, called (nom. with इति), MBh.; R. &c.
श्रुत m. N. of a son of Bhagīratha, Hariv.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of a son of Su-bhāṣaṇa, ib.
of a son of Upagu, VP.
श्रुत (अम्), n. anything heard, that which has been heard (esp. from the beginning), knowledge as heard by holy men and transmitted from generation to generation, oral tradition or revelation, sacred knowledge (in the Pur. personified as a child of Dharma and Medhā), the Veda, AV. &c. &c.
the act of hearing, MuṇḍUp.; Kāv.; Kathās.
learning or teaching, instruction (श्रुतं-√ कृ, ‘to learn’), Āpast.
memory, remembrance, AV. i, 1, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1101,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रुत p. p. [श्रु-क्त] 1 Heard, listened to. --2 Reported, heard of. --3 Learnt, ascertained, understood. --4 Well-known, famous, celebrated, renowned; श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य R. 14. 61, 3. 40. --5 Named, called. --तं 1 The object of hearing. --2 That which was heard by revelation; i. e. the Veda, holy learning, sacred knowledge; श्रुतप्रकाशं R. 5. 2. --3 Learning in general (विद्या); श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुंडलेन (विभाति) [] Bh. 2. 71, R. 3. 21, 5. 22; Pt. 2. 147; 4. 68. --Comp. --अध्ययनं study of the Vedas. --अन्वित a. conversant with the Vedas. --अर्थः a fact verbally or orally communicated. --कीर्ति a. famous, renowned. (--m.) {1} a generous man. {2} a divine sage. (--f.) N. of the wife of Śatrughna. --देवी N. of Sarasvatī. --धर a. remembering what is heard, retentive. --श्रवस् m. N. of the father of Śiśupāla. ˚अनुजः the planet Saturn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रुत न० श्रूयते श्रु--क्त । १ शास्त्रे अमरः २ तज्ज्ञाते च “श्रुतान्वितः” इति भट्टिः । ३ श्रवणेन गृहीते त्रि० मेदि० ४ अवधृते
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5155,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रुतं, क्ली, (श्रुयते स्म यदिति । श्रु + क्तः ।) शास्त्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । २ । २१ । “श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भक- स्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः । अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थवित् चकार नाम्ना रघुमात्मसम्भवम् ॥”) श्रवणगोचरः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माण्डूक्योपनिषदि । ३ । २ । ३ । “नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ॥” पुं, कालिन्दीगर्भजातः कृष्णस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । १० । ६१ । १४ । “श्रुतः कविर्वृषो वीरः मुबाहुर्भद्र एकलः । शान्तिर्दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमको- ऽवरः ॥”)
श्रुतः, त्रि, (श्रु + क्तः ।) अवधृतः । इत्यमरः ॥ आक- र्णितः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १ । ७८ । “स शापो न त्वया राजन् न च सारथिना श्रुतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-170-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रुत" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें