🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:11:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

षंढ
ṣaṃḍha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
षंढ संज्ञा पुं॰ [सं॰ षण्ढक] दे॰ षंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षण्ढ m. (often wrongly written षण्ड, शण्ड, सण्ढ) a eunuch, hermaphrodite (14 or even 20 classes are enumerated by some writers), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
षण्ढ m. n. (in gram.) the neuter gender, L.
षण्ढ m. N. of Śiva, L.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षंढः 1 A eunuch; Y. 1. 215. --2 The neuter gender; निवेशः शिबिरं षंढे Ak. --Comp. --तिलः barren sesamum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1064-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षण्ढ पु० सण--ढ तस्य नेत्त्वम् पृषो० षः । नपुंसके अमरे पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5167,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षण्ढः, पुं, (शाम्यति शिश्रामावात् । शम + “शमेर्ढः ।” उणा० १ । १०१ । इति ढप्रत्ययेन साधूः ।) नपुंसकः । इति राजनिर्घण्टः हेम- चन्द्रश्च ॥ स च चतुर्द्दशविधः विशतिविधश्च । यथा नारदः । “परीक्ष्यः पुरुषः पुंस्त्वे निजैरेवाङ्गलक्षणैः । चतुर्द्दशविधः शास्त्रे षण्ढो दृष्टो मनीषिभिः ॥ चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिः क्रमात् । निसर्गषण्ढो वद्धश्च पक्षषण्डस्तथैव च ॥ प्रतिशापाद्गुरो रोगात् देवक्रोधात्तथैव च । ईर्ष्याषण्डश्च सेव्यश्च वातरेता मुखेभगः ॥ आक्षिप्तमोघबीजौ च शालिनोऽन्यापतिस्तथा ॥” १४ ॥ कामतन्त्रे तु । “निसर्गषण्ढो बद्धश्च पक्षषण्डश्च कीलकः । शापादिषण्ढस्तब्धश्च ईर्षकः सेव्यकस्तथा ॥ आक्षिप्तमोघबीजौ च शालीनोऽन्यापतिस्तथा । मखेभगो वातरेताः कुम्भीकः पण्डनष्टकौ ॥ आसेव्यश्च सुगन्धी च षण्ढः क्लीवानि विंशतिः ॥” २० ॥ [] तेषां लक्षणानि यथा, -- “ध्वजादिरहितोत्पन्नो निसर्गषण्ढ उच्यते । १ । गलिताण्डो भवेद्बद्धः २ पक्षान्तरितशक्तिमान् ॥ पक्षषण्ढः ३ कीलकस्तु यः क्लैव्यादात्मनः स्त्रियम् परेण सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ॥ ४ ॥ शापादिषण्ढो गुर्व्वादिशापादेवाप्रहर्षणः । ५ । सदा स्तम्भितरेतास्तु रतिस्तब्धः ६ स ईर्षकः ॥ दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्त्तते । ७ । बहुस्त्रीसेवनाज्जातविरसः सेव्यकः स्मृतः ॥ ८ ॥ प्रत्यक्प्रवृत्तवीर्य्यो यो विसर्गसमये भवेत् । आक्षिप्तबीजः स ज्ञेयो ९ मोघबीजस्तु स स्मृतः ॥ धृष्टस्त्रीसन्निधानादेर्य्यो भवेत् पतिध्वजः । १० । अत्र शालीनलक्षणं पतितम् ॥ ११ ॥ परस्यामेव यस्यास्तिपुंस्त्वं सोऽन्यापतिर्म्मतः १२ वक्त्र एव तु यः कुर्य्यान्मैथुनं स मुखेभगः ॥ १३ ॥ वातरेता विसर्गे यो वातं लिङ्गेन मुञ्चति । १४ कुम्भीकः स तु वो नार्य्याः पाणावेव प्रवर्त्तते ॥ १५ ॥ अविकारिध्वजः पण्डो १६ नष्टो रोगादशुक्रकः । १७ । शुक्रप्राण्यध्वजोच्छ्रायी आसेव्यः १८ ससुगन्धिकः ॥ यो योनिसेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् । १० षण्ढः स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्म्मा छिन्नलि- ङ्गकः ॥” २० ॥ इति वाचस्पतिकृतस्मृतिरत्नावख्यामुद्वाह- रहस्यविकाशः ॥ तद्दर्शनस्पर्शनयोः प्रायश्चित्तं यथा, -- “नालपेज्जनविद्विष्टान् वीरहीनां तथा स्त्रियम् देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञसत्रादिनिन्दकैः ॥ कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुद्धेतार्कावलोकनात् । अवलोक्य तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शवम् ॥ विधर्म्मिसूतिकाषण्ढविवस्त्रान्तावसायिनः । मृतनिर्य्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये ॥ एतदेव हि कर्त्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः । अभोज्यसूतिकाषण्ढमार्ज्जाराखूश्च कुक्कुटान् ॥ पतितापविद्धचाण्डालमृतहारांश्च धर्म्मवित् । संस्पृश्य शुध्यते स्नानादुदक्याग्रामशूकरौ ॥” इति मार्मार्कण्डेये सदाचाराध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-190-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "षण्ढ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें