🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:28:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संन्यास
saṃnyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संन्यास संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्न्यास]
१. भारतीय आर्यों के चार आश्रमों में से अंतिम आश्रम । वानप्रस्थ आश्रम के पश्चात् का आश्रम । विशेष—प्राचीन भारतीय आर्यों ने जीवन के चार विभाग किए थे, जो आश्रम कहलाते है । (दे॰ आश्रम) इनमें से अंतिम आश्रम संन्यास कहलाता है । पचीस वर्ष तक वानप्रस्थ आश्रम में रहने के उपरांत ७५ वें वर्ष के अंत में इस आश्रम में प्रवेश करने का विघान है । इस आश्रम में काम्य और नित्य आदि सब कर्म किए तो जाते है, पर बिलकुल निष्काम भाव से किए जाते हैं; किसी प्रकार के फल की आशा रखकर नहीं किए जाते । विशेष दे॰ संन्यासी ।
२. भावप्रकाश के अनुसार मूर्च्छा रोग का एक भेद । विशेष—यह बहुत ही भयानक कहा गया है । यह रोग प्रायः निर्बल मनुष्यों को हुआ करता है और इसमें रोगी के मर जाने की भी आशंका रहती है । साधारण मूर्छा से इसमें यह अंतर है कि मूर्च्छा में तो रोगी थोड़ी देर में आप से आप होश में आ जाता है, पर इसमें बिना औषध और चिकित्सा के होश नहीं होता ।
३. जटामासी । (अन्य अर्थों के लिये दे॰ सन्यास शव्द) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-न्यास m. (ifc. f(आ). ) putting or throwing down, laying aside, resignation, abandonment of (gen. or comp.), MBh.; R.; Sarvad.
renunciation of the world, profession of asceticism, Mn.; MBh. &c.
abstinence from food, L.
giving up the body, sudden death, W.
complete exhaustion, Suśr.
deposit, trust, R.; Mṛcch.
contract, agreement, Kathās.
stake, wager, MBh.
Indian spikenard, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संन्यासः 1 Leaving, abandonment. --2 Complete renunciation of the world and its possessions and attachments, abandonment of temporal concerns; काम्यानां कर्मणां त्यागं संन्यासं कवयो विदुः; Bg. 6. 2, 18. 2; Ms. 1. 114; 5. 108. --3 A deposit, trust. --4 A stake or wager in a game. --5 Giving up the body, death. --6 Indian spikenard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1091-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्न्यास पु० सम् + नि + अस--घञ् । “काम्यानां कर्मणां त्यागं सन्न्यासं कवयोविटुः” गीतोक्ते विहितकर्मणां विधानेन १ सम्यक्त्यागे २ तदुपयोगिचतुर्थाश्रमे आश्रमशब्दे ८४२ पृ० दृश्यम् । ३ चैत्रे मासि क्षत्रियादिकर्त्तव्ये पुराणप्र- सिद्धे शिवव्रतभेदे च । “चैत्रे शिवोत्सवं कुर्य्यात् नृत्य- गीतमहोत्सवैः । स्नायात् त्रिसन्ध्यं रात्री च हवि- ष्याशी जितेन्द्रियः । शिवस्वरूपतां याति शिवप्रीति- करः परः । क्षत्रियादिषु यो मर्त्यो देहं संपीद्ध्य भक्तितः । अश्वमेधफलं तस्य जायते च पदे पदे । सर्वकर्मवरित्यागी शिवोत्सवपरायणः । भक्तैर्जागरणं कुर्य्याद्रात्रौ नृत्य- कुतूहलेः । नानाविधैर्महावाद्यैर्नृत्यैश्च विविधैरपि । नानावेशधरैर्नृत्यैः प्रीयते शङ्करः प्रभुः । किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने नीललोहिते । तस्यात् सर्वप्रयत्नेन तोषणीयो महेश्वरः । शङ्खवाद्यं शङ्खतोयं वजंयेत् शिवसन्निधौ । ग्रामाद्बहिरिमं शम्भारुत्सवं कारये- न्मुदा । उपोष्य हुत्वा संक्रान्त्यां व्रतमेतत् समापयेत्” वृहद्धर्मपु० उत्तरख० ४ अ० । ४ जटामांस्यां शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5219,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्न्यासः, पुं, (सं + नि + अस् + घञ् ।) जटा- मांसी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ काम्यकर्म्मणां न्यासः । यथा[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१], -- “काम्यानां कर्म्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः सर्व्वकर्म्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् १८ अध्यायः ॥ अपि च । “सन्न्यासः कर्म्मणां न्यासः कृतानामकृतेः सहा कुशलाकुशलाभ्यान्तु प्रहाणं न्यास उच्यते ॥” इति मात्स्ये १२० अध्यायः ॥ * ॥ चतुर्थाश्रमः । तदाश्रमधर्म्मा यथा, -- “सर्व्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्य्यसमन्वितः । जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिश्चिरम् ॥ अनारम्भस्तथाहारे भिक्षा विप्रे ह्यनिन्दिते । आत्मज्ञानविवेकश्च तथा ह्यात्मावबोधनम् ॥ चतुर्थे चाश्रमे धर्म्मो ह्यस्माभिस्ते प्रकीर्त्तितः ॥” इति वामने १४ अध्यायः ॥ * ॥ तदाश्रमकालादि यथा, -- “एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः । चतुर्थमायुषो भागं सन्न्यासेन नयेत् क्रमात् ॥ अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः ॥ यदा मनसि सम्पन्नं वैतृष्णं सर्व्ववस्तुषु । तदा सन्न्यासमि च्छेत्तु पतितः स्याद्विपर्य्यये ॥ प्राजापत्यान्निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः । दान्तः पक्वकषायोऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे २७ अध्यायः ॥ * ॥ कलौ क्षत्त्रियबैश्ययोः सन्न्यासनिषेधो यथा, -- “अश्वमेधं गवालम्भं सन्न्यासं पलपैतृकम् । [] देवरेण सुतोत्पत्तिं कलौ पञ्च विवर्ज्जयेत् ॥” इति कलौ सन्न्यासनिषेधकं क्षत्त्रियवैश्य विष- यकम् इति मलमासतत्त्वम् ॥ सर्न्न्यासप्रति- षेधश्च कलौ क्षत्त्रविशीर्भवेत् । इति मलमास- तत्त्वप्रतिज्ञायां श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्य्यः ॥ * ॥ चैत्रमासे सन्न्यासकरणप्रमाणं यथा, -- “चैत्रे शिवोत्सवं कुर्य्यात् नृत्यगीतमहोत्सवेः । स्नायात् त्रिसन्ध्यं रात्रौ च हविष्याशी जिते- न्द्रियः । शिवस्वरूपतां याति शिवप्रीतिकरः परः ॥ क्षत्त्रियादिषु यो मर्त्यो देहं संपीड्य भक्तितः । अश्वमेधफलं तस्य जायते च पदे पदे ॥ सर्व्वकर्म्मपरित्यागी शिवोत्सवपरायणः । भक्तैर्ज्जागरणं कुर्य्याद्रात्रौ नृत्यकुतूहलैः ॥ नानाविधैर्म्महावाद्यैन्नृत्यैश्च विविधैरपि । नानावेशधरैर्न्नृत्यैः प्रीयते शङ्करप्रभुः ॥ किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने नीललोहिते । तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन तोषणीयो महेश्वरः ॥ शङ्खवाद्यं शङ्खतोयं वर्ज्जयेत शिवसन्निधौ । ग्रामाद्वहिरिमं शम्भोरुत्सवं कारयेन्मुदा । उपोष्य हुत्वा संक्रान्त्यां व्रतमेतत् समापयेत् ॥” इति बृहद्धर्म्मपुराणे उत्तरखण्डे ९ अध्यायः ॥ [1] Correction submitted by radimnavyan on 20201004. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/366. note: See reference..
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-252-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संन्यास" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें