🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:09:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आश्रम
āśrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आश्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आश्रमी] ऋषियों और मुनियों का निवासस्थान । तपोवन ।
२. साधु संत के रहने की जगह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-श्रम m. n. (√ श्रम्), a hermitage, the abode of ascetics, the cell of a hermit or of retired saints or sages, Mn.; R.; Daś.; Ragh.; Megh. &c.
a stage in the life of a Brāhman (of which there are four corresponding to four different periods or conditions, viz. 1st, Brahmacārin, ‘student of the Veda’; 2nd, Gṛha-stha, ‘householder’; 3rd, Vānaprastha, ‘anchorite’; and 4th, Saṃnyāsin, ‘abandoner of all worldly concerns’, or sometimes Bhikṣu, ‘religious beggar’; in some places the law-givers mention only three such periods of religious life, the first being then omitted), Mn.; R.; Suśr.; Ragh. &c.
a hut built on festal occasions, VarBṛS.
a college, school
a wood or thicket, L.
आ-श्रम m. N. of a pupil of Pṛthvī-dhara.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (158,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आश्रमः, --मं [आ-श्रम् आधारे घञ् वृद्ध्य भावः] 1 A hermitage, hut, cell, dwelling or abode of ascetics. --2 A stage, order, or period of the (religious) life of a Brāhmaṇa. These are four: --ब्रह्मचर्य the life of a student; गार्हस्थ्य the life of a house holder: वानप्रस्य the life of an anchorite or hermit, and संन्यास the life of a [] Bhikṣu or beggar. Kṣatriyas (and Vaiśyas also) can enter upon the first three Āśramas; cf. Ś. 7. 20; V. 5; (according to some authorities they can enter the fourth also; cf. सकिलाश्रममंत्यमाश्रितः R. 8. 14); पूर्वाश्रमः Ku. 5. 50. --3 A college, school. --4 A wood or thicket (where ascetics practise penance). --5 N. of Viṣṇu. --Comp. --गुरुः the head of a religious order, a preceptor, principal. --धर्मः {1} the special duties of each order or life. {2} the duties of one leading a hermit's life; य इमामाश्रमधर्मे नियुङ्क्ते Ś. 1. --पदं, --मंडलं, --स्थानं {1} a hermitage (including the surrounding grounds), a penance forest (तपोवनं); शांतमिदमाश्रमपदं Ś. 1. 16. {2} a period in the religious life of a Brāhmaṇa. --भ्रष्ट a. fallen from any religious order, apostate. --वासः residence in a hermitage. --वासिक a. relating to residence in a hermitage; ˚कं पर्व the 15th book of the Mb. --वासिन्, --आलयः, --सद् m. an ascetic, hermit.
आश्रमः, --मं [आ-श्रम् आधारे घञ् वृद्ध्य भावः] 1 A hermitage, hut, cell, dwelling or abode of ascetics. --2 A stage, order, or period of the (religious) life of a Brāhmaṇa. These are four: --ब्रह्मचर्य the life of a student; गार्हस्थ्य the life of a house holder: वानप्रस्य the life of an anchorite or hermit, and संन्यास the life of a [] Bhikṣu or beggar. Kṣatriyas (and Vaiśyas also) can enter upon the first three Āśramas; cf. Ś. 7. 20; V. 5; (according to some authorities they can enter the fourth also; cf. सकिलाश्रममंत्यमाश्रितः R. 8. 14); पूर्वाश्रमः Ku. 5. 50. --3 A college, school. --4 A wood or thicket (where ascetics practise penance). --5 N. of Viṣṇu. --Comp. --गुरुः the head of a religious order, a preceptor, principal. --धर्मः {1} the special duties of each order or life. {2} the duties of one leading a hermit's life; य इमामाश्रमधर्मे नियुङ्क्ते Ś. 1. --पदं, --मंडलं, --स्थानं {1} a hermitage (including the surrounding grounds), a penance forest (तपोवनं); शांतमिदमाश्रमपदं Ś. 1. 16. {2} a period in the religious life of a Brāhmaṇa. --भ्रष्ट a. fallen from any religious order, apostate. --वासः residence in a hermitage. --वासिक a. relating to residence in a hermitage; ˚कं पर्व the 15th book of the Mb. --वासिन्, --आलयः, --सद् m. an ascetic, hermit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0265-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्रम पुंन० आ + श्रम--आधारे घञ् अवृद्धिः । ब्रह्मचर्य्या- दिके शास्त्रोक्ते १ धर्मभेदे, “विनाश्रमं न तिष्ठेत्तु दिन- मेकमपि द्विजः । आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते द्विजः” दक्षः । अत्र द्विजपदस्योपलक्षणपरता यत् रघु- नन्दनेन स्थापितं तदाप्लुतशब्दे निराकृतम् ७५२ पृष्ठे दृश्यम् । मुनीनां २ वासस्थाने, ३ मठे ४ तपोवने “प्रत्युद्यया- वाश्रममश्रमेण” “तौ दम्पती वसिष्ठस्य गुरोर्जग्मतु- [] राश्रमम्” । “स किलाश्रममन्त्यमाश्रितः” स दुष्प्रा- पयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः” “अभ्युत्थिताग्नि- पिशुनैः--अतिथीनाश्रमोन्मुखान्” इति च रघुः । “कमलासनमिवाश्रमगुरुम्” इति काद० । “ब्रूया देवं तव सहचरो रामगिर्य्याश्रमस्थः” मेघदू० । सर्व्वक्लेशहानेन विश्रामस्थाने ५ परमेश्वरे च । “आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः” विष्णुसह० “आश्रमवत् सर्वेषां संसारारण्य भ्रमतां विश्रामस्थानत्वादाश्रमः” इति भा० तत्र आश्रमेषु कुत्र कस्याधिकार इति तावन्निर्ण्णीयते । “चत्वार आ- श्रमाश्चैव ब्राह्मणस्य प्रकीर्त्तिताः । गार्हस्थ्यं ब्रह्म- चर्य्यञ्च वानप्रस्थं तु भिक्षुकम् । क्षत्रिये चापि कथिता आश्रमास्त्रयएव हि । ब्रह्मचर्य्यञ्च गार्हस्थ्यमाश्रमद्वितयं विशः । गार्हस्थ्यमुचितं त्वेकं शूद्रंस्य क्षणमावहेत्” माध० धृतवामनपु० । “चत्वारो ब्राह्मणस्योक्ता आश्रमाः श्रुति- नोदिताः । क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेकोवैश्यशूद्रयोः” नि० सि० कूर्मपु० वर्ण्णक्रमेण चातुराश्रम्यादयः इति । तत्र कलौ दीर्घकालब्रह्मचर्य्यवानप्रस्थाश्रमौ न स्तःगृहस्थभिक्षु- काश्रमावेव । “गृहस्थो भिक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे” इति स्मरणात् । तत्र संन्यासे “विप्रस्यैवाधिकारः ब्राह्मणाः प्रव्रजन्तीति जावालश्रुतेः “आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेत् गृहादिति” या० स्मृतेरिति” वहवः । “ब्राह्मणःक्षत्रि- योवाथ वैश्यो वा प्रव्रजेद्गृहादिति” कौर्मवाक्यात् क्षत्रि- यादीनामपि तत्राधिकारः पूर्व्ववचनन्तु कषायादिवस्त्र त्रिदण्डधारणविषयम् “मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोर्लिङ्ग- धारणम् राजन्यवैश्ययोर्नैव दत्तात्रेयमुनेर्मतम्” बौधा० स्मृतेः । अयमेव पक्षो मल्लिनाथेन समर्थितः यथा अंत्र यद्यपि “ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति” इति श्रुतेः “आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणाः प्रव्रजेद्गृहात्” इति मनुस्मरणात् “मुखजानामयं धर्मो यद्विष्णोर्लिङ्गधारणम् । बाहु- जातोरुजातानामयं धर्मो न विद्यते” इति निषेधाच्च ब्राह्मणस्यैव प्रव्रज्या न क्षत्रियादेरिति तथापि “यद- हरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत्” इत्यादिश्रुतेस्त्रैवर्णिक- साधारण्यात् “त्रयाणां वर्णानां वेदमधीत्य चत्वार आ- श्रमाः” इति सूत्रकारवचनात् “ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा प्रव्रजेद् गृहात्” इति स्मरणात् “मुखजानामयं धर्मो वैष्णवं लिङ्गधारणम् । बाहुजातोरुजातानां त्रि- दण्डं न विधीयते” इति निषेधस्य त्रिदण्डविषयत्व- दर्शनाच्च कुत्रचिद् ब्राह्मणपदस्योपलक्षणमाचक्षाणाः केचित् [] त्रैवर्णिकाधिकारं प्रपेदिरे । तथा सति “स किलाश्रम- मन्त्यमाश्रितः” इति अत्रापि कविनाप्ययमेव पक्षो विव- क्षित इति प्रतीमः । अन्यथा वानप्रस्थाश्रमतया व्या- ख्याने “विदधे विधिमस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्द्धमनग्नि- मग्निचित्” इति वक्ष्यमाणेनानग्निसंस्कारेण विरोधः स्यात् अग्निसंस्काररहितस्य वानप्रस्थस्यैवाभावात्” । अतएव मनुना “अनेन क्रमयोगेण परिव्रजति यो द्विजः इति द्विजमात्रस्य परिव्रज्यधिकार उक्तः । एवञ्च महता प्रयत्नेन शङ्कराचार्य्येण ब्राह्मणस्यैव संन्यासेऽधिकारस्य समर्थनं त्रिदण्डविषयमिति ।
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आश्रमः, पुं, क्ली, (आङ् + श्रम + घञ् ।) शास्त्रोक्त- धर्म्मविशेषः । आश्राम्यन्ति स्वं स्वं तपश्चरन्त्यत्र । स चतुर्विधः । ब्रह्मचर्य्यं १ गार्हस्थ्यं २ वानप्रस्थ्यं ३ सन्न्यासः ४ । इति स्मृतिः ॥ ब्रह्मचारी । गृही । वानप्रस्थः । भिक्षुः । इत्यमरः ॥ मुनीनां वास- स्थानं । वनं । मठः । इति मेदिनी ॥ (कलियुगे तु ब्रह्मचर्य्यवानप्रस्थौ न स्तः केवलं गृहस्थभिक्षुका- श्रमावेव, यदुक्तं । महानिर्व्वाणतन्त्रे । “गार्हस्थो भैक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे” । रघुवंशे, १ । ४८ । “स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आश्रम" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें