🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:22:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संपूर्ण
saṃpūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संपूर्ण १ वि॰ [सं॰ सम्पूर्ण]
१. खूब भरा हुआ । पूरी तौर से भरा हुआ ।
२. सब । बिलकुल । समस्त । पूरा ।
३. समाप्त । खत्म । संपन्न । यौ॰—संपूर्णकाम = (१) जिसकी सभी कामनाएँ पूर्ण हो चुकी हों । (२) आकांक्षाओं से युक्त । संपूर्णकालीन = जो उचित या पूरे समय पर हो । समय की पूर्णता या ठीक समय पर होनेवाला । पूरे समय का । संपूर्णपुच्छ = पुँछ फैलानेवाला- मयूर । मोर । संपूर्ण फलभाग् = पूर्ण फल प्राप्त करनेवाला । संपूर्णमूर्च्छा । संपूर्णलक्षण = संख्या या लक्षणों में पूर्ण । सपूर्णविद्य = जो विद्याओं से पूर्ण हो । प्राप्तविद्य । संपूर्णस्पूह् = जिसकी आकांक्षा पूरी हो गई हो ।
४. पूर्ण रूप से युक्त ।
५. अत्यधिक । अतिशय ।
संपूर्ण २ संज्ञा पुं॰
१. वह राग जिसमें सातो स्वर लगते हों ।
२. आकाश भूत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-पूर्ण mfn. completely filled or full (also said of the moon), full of, completely endowed or furnished with (instr., gen., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
complete (also in number), whole, entire, Mn.; MBh. &c.
abundant, excessive, Bhartṛ.
possessed of plenty, ŚārṅgP.
fulfilled, accomplished, Mṛcch.; Śak.
सम्-पूर्ण m. (in music) a scale which comprehends all the notes of the gamut, W.
one of the four wagtails employed for augury, VarBṛS. xl, 2
सम्-पूर्ण n. ether, the ethereal element or atmosphere, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संपूर्ण a. 1 Filled &c. --2 All, whole; see पूर्ण. --र्णः A mode of music in which all the notes of the gamut are used. --र्णं Ether.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1103-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पूर्ण त्रि० सम् + पूर--क्त । १ परिपूर्णे २ समग्रे च “आदित्यो- दयवेलायाः प्राङ्मूहूर्त्तद्वयान्विता । एकादशी हि सम्पू- र्णे” ति स्मृत्युक्ते ३ एकादशीभेदे स्त्री ति० त० । शुद्धे ४ षष्टि- दण्डात्मकतिथिमात्रे स्त्री तिथिशब्दे ३२९३ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5239,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पूर्णं, त्रि, (सं + पॄ + क्तः ।) समग्रम् । परि- पूर्णम् । साङ्गम् । यथा, -- “गृहीतेऽस्मिन् व्रते देव ! यद्यपूर्णे त्वहं म्रिये । तन्मे भवतु संपूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन ! ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
सम्पूर्णः, पुं, (सं + पॄ + क्तः ।) रागस्य जाति- विशेषः । स तु सप्तस्वरमिश्रितरागिण्यः । यथा, “औडवः पञ्चभिः प्रोक्तः स्वरैः षड्भिस्तु षाडवः । सम्पूर्णः सप्तभिः प्रोक्तो रागजातिस्त्रिधा मता ॥” इति सङ्गीतरत्नाकरः ॥ अपि च । सम्पूर्णस्वराः सा ऋ ग म प ध नि । सम्पूर्णरागाः सप्तभिः स्वरैर्यथा । नाट- वसन्तादयः । इति सङ्गीतदामोदरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संपूर्ण" आता है (30)
सिम प्रत्येक । संपूर्ण । समग्र । समस्तअखिल संपूर्ण । समग्र । बिलकुल । पूरा । सबआढ्य संपूर्ण । पूर्णनिखिल संपूर्ण । सब । सारासांग सब अंगों सहित । संपूर्णनिरवशेष पूरा । समय । संपूर्णसाद्यंत पूर्ण । पूरा । संपूर्णसलेश संपूर्ण । समग्रसकलकल संपूर्ण, सोलहों कलाओं से युक्त (चंद्रमा)विश्वक संपूर्ण । समस्त । पूरासांगोपांग अंगों और उपांगों सहित । संपूर्ण । समस्त । पूर्ण । जैसे—(क) विवाह के कृ…अखत बिना टूटा हुआ । अक्षत । संपूर्ण । समग्रतमाम पूरा । संपूर्ण । कुल । सारा । बिल्कुल । जैसे,—(क) दो ही बरस में तमाम र…सरपा आपाद मस्तक । पूरा का पूरा । संपूर्ण । यौ॰—सरापानाज = नाज नखरे से पूर्ण…समुचा समग्र । संपूर्ण । सब का सब । कुलसाबुत जिसका कोई अंग कम न हो । साबूत । संपूर्णसिगरा पु † ^१ वि॰ सब । संपूर्ण । साराजुमिला पु † वि॰ सब । समस्त । संपूर्णसुज्जे † ^१ सब । बिलकुल । संपूर्णशाश्वत जो सदा स्थायी रहे । कभी नष्ट न होनेवाला । नित्यअहीन जो हीन न हो । भ्रांतिबश जिसे हीन समझ लिया जायपरिपूर्ण खूब भरा हुआ । सम्यक् रीति से व्याप्तपरिपूरक परिपूर्ण कर देनेवाला । भर देनेवाला । लबालब कर देनेवालापरिपूरित परिपूर्ण । खूब भरा हुआ । लबालबझार पु † ^१ वि॰अवयवी जिसके और बहुत से अवयव हों । अंगीसालिम स्वस्थ । तंदुरुस्त (को॰)अखियात पु संज्ञा पुं॰ आश्चर्य । अचंभाजुम्मा दे॰ ' जुमा'सिरतापा सिर से पाँव तक । नख से लेकर शिख तक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें