🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:07:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुंद
suṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुन्द]
१. एक वानर का नाम ।
२. एक राक्षस का नाम ।
३. विष्णु ।
४. संह्नाद का पुत्र ।
५. एक असुर जो निसुंद (निकुंभ) का पुत्र और उपसुंद का भाई था । विशेष—सुंद और उपसुंद दोनों बड़े बलवान असुर थे । इन्होंने ब्रह्मा से यह वर प्राप्त किया था कि वे तब तक मर नहीं सकते जब तक दोनों भाई परस्पर एक दूसरे को न मारें । इस तरह इन्हें कोई हरा नहीं सकता था । इंद्र द्वारा भेजी गई तिलोत्तमा नाम की अप्सरा के लिये अंततः दोनों आपस में ही लड़कर मर गए थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुन्द m. N. of Viṣṇu, MBh.
of a Daitya (son of Ni-sunda and brother of Upa-sunda; the two brothers killed each other while quarrelling for a beautiful Apsaras named Tilottamā), MBh.; R. &c.
N. of a monkey, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1227,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुंदः N. of a demon and brother of Upasunda, who were sons of Nikumbha. [They got a boon from the Creator that they would not die until they should kill themselves. On the strength of this boon, they grew very oppressive and Indra had at last to send down a lovely nymph named Tilottamā, and while quarrelling for her, they killed each other].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुन्द पु० १ दैत्यभेदे उपसुन्दशब्दे १३३७ पृ० दृश्यम् । २ वानर- भेदे रामा० ल० ४७ स० । ३ राक्षसभेदे रामा० बा० २० स० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5314,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुन्दः, पु, वानरविशेषः । यथा, -- “जाम्बुवान् ऋषभः सुन्दो वम्भः शतवलिः पृथुः । व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्व्वतः ॥” इति वाल्मीकीये रामायणे युद्धकाण्डे ४७ सर्गः ॥ राक्षसविशेषः । यथा, -- “अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः । यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्त्रकम् ॥” इति रामायणे बालकाण्डे २० सर्गः ॥ (संह्रादपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३ । ७२ । “संह्रादपुत्त्रौ सुन्दश्च निसुन्दश्चैव तावुभौ ॥” विष्णुः । इति महाभारतम् । १३ । १४९ । ९८ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-373-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें