🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुंदर
suṃdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुंदर १ वि॰ [सं॰ सुन्दर] [वि॰ स्त्री॰ सुंदरी]
१. जो देखने में अच्छा लगे । प्रियदर्शन । रूपवान । शोभन । रुचिर । खूबसूरत । मनोहर । मनोज्ञ ।
२. अच्छा । भला । बढ़िया । श्रेष्ठ । शुभ । जैसे,—सुंदर मुहूर्त ।
सुंदर २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार का पेड़ ।
२. कामदेव ।
३. एक नाग का नाम ।
४. लंका का एक पर्वत ।
५. एक छंद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुन्दर mf(ई)n. (perhaps for सु-नर = सूनर; द् being inserted as in Gk. ἀνδρός fr. ἀνήρ) beautiful, handsome, lovely, charming, agreeable, MBh.; Kāv. &c.
noble, Subh.
सुन्दर m. Clerodendron Phlomoides, L.
a palace of a partic. form, L.
N. of Kāma-deva, L.
of a serpent-demon, Buddh.
of a son of Pravilasena, VP.
of various authors (also with आचार्य, कवि, भट्ट &c.), Cat.
सुन्दर (अम्), n. = -काण्ड below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1227,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुंदर a. (री f.) 1 Lovely, beautiful, handsome, charming. --2 Right. --रः N. of Cupid. --री A beautiful woman; एका भार्या सुंदरी वा दरी वा Bh. 2. 115; विद्याधरसुंदरीणां Ku. 1. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुन्दर त्रि० सु + उन्द--अरन्--शक० । १ मनोहरे अमरः स्त्रियां ङीप् सा च २ उत्तमस्त्रियां ३ त्रिपुरसुन्दर्य्यां देव्याञ्च । ४ कामदेवे ५ वृक्षभेदे च (सुन्दार) पु० मेदि० ६ योगिनी- भेदे स्त्री तन्त्रम् “अयुजीर्यदि सौ जगौ, युजोः । सभ- रा ल्गौ यदि सुन्दरी तदा” छन्दो० उक्रे ७ अर्द्धसमे वृत्तभेदे स्त्री । वृ० र० तु इयं वियोगिनीत्युक्ता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5314,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुन्दरं, त्रि, (सुष्ठ उनत्ति आर्द्रीकरोति चित्त- मिति । सु + उन्द क्लेदने + अरः । शकन्ध्वा- दित्वात् साधुः ।) मनोहरम् । तत्पर्य्यायः ॥ रुचिरम् २ चारु ३ सुषमम् ४ साधु ५ शोभ- नम् ६ कान्तम् ७ मनोरमम् ८ रुच्यम् ९ मनोज्ञम् १० मञ्जु ११ मञ्जुलम् १२ । इत्य- मरः । ३ । १ । ५१ ॥ मनोहारि १३ सौम्यम् १४ भद्रकम् १५ रमणीयम् १६ रामणीयकम् १७ । इति तट्टीका ॥ बन्धूरम् १८ बन्धुरम् १९ पेशलम् २० पेसलम् २१ वामम् २२ रामम् २३ अभिरामम् २४ नन्दितम् २५ सुमनम् २६ ॥ इति शब्दरत्नावली ॥ वल्गु २७ हारि २८ स्वरूपम् २९ अभिरूपम् ३० दिव्यम् ३१ । इति जटाधरः ॥
सुन्दरः, पुं, (सु + उन्द + अरः ।) कामदेवः ॥ इति केचित् ॥ वृक्षविशेषः । सुँद्री इति भाषा ॥ यथा, -- “जम्बुवव्वोलखदिरसिन्धुवाराश्च सुन्दरः । एषामन्यतमाङ्गारं निर्म्मलाम्बुनि भावयेत् ॥” इति सुखबोधः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-373-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुंदर" आता है (60)
पेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरमंजु सुंदर । मनोहररम्य मनोहर । सुंदरललाम रमणीय । सुंदर । बढियाललित सुंदर । मनोहरशोभन शोभायुक्त । दीप्त । सुंदर । सजीलारमणीय सुंदर । रूचिर । मनोहर । रम्यरुचिर सुंदर । अच्छा । भलावामिल सुंदर । मनोहरविटंक सुंदर । मनोहरसुरंग जिसका रंग सुंदर हो । सुंदर रंग काअभिराम आनंददायक । मनोहर । सुखद । सुंदर । प्रिय । रम्यवृंदार मनोज्ञ । सुंदर । आकर्षकप्रशस्त प्रशंसनीय । सुंदरनीक पु † ^१ वि॰ अच्छा । सुंदर । भला । अनुकूललगड खूबसूरत । सुंदरमनोरम मनोज्ञ । मनोहर । सुंदरमनोज्ञ मनोहर । सुंदरस्वरूप सुंदर । खूबसूरतकमन कामुक । कामीतनु कृश । दुबला पतलाधवल श्वेत । उजला । सफेदधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाशात सान रखा हुआ । तेज किया हुआशुभ अच्छा । भला । उत्तम । सुखप्रद । जैसे—शुभ शकुन, शुभ समाचार, शुभ कार्यसरस रसयुक्त । रसीलाअमंद जो धीमा न हो । तेजकम्र कामी । कामुककांत इच्छितकूवर रथ का वह भाग जिसपर जूआ बाँधा जाता है । युगंधर । हरसाकोमल मृदु । मुलायम । नरमचटुल चंचल । चपल । चालाकपंचम पाँचवाँ । जैसे, पंचम वर्ण, पंचम स्वरभविल होनेवाला । भावीमधुर जिसका स्वाद मधु के समान हो । मीठाहारक हरण करनेवाला । लेनेवालाजात्य उत्तम कुल में उत्पन्न । कुलीनडित्थ काठ का बना हाथीभासंत दीप्त । प्रकाशमानमुग्ध मोह या भ्रम में पड़ा हुआ । मूढ़रुच्य रुचिकरवल्गु छाग । बकराविलोल चंचल । हिलता डुलता । अस्थिरसुषीम एक प्रकार का सर्पहृद्य हृदय का । हार्दिक । भीतरीमंगल्य मंगलकारक । मंगल या कल्याण करनेवालादर्शनीय देखने योग्य । देखने लायकहृदयंगम मन में आया हुआ । मन में बैठा हुआचक्षुष्य जो नेत्रों को हितकारी हो (ओषधि आदि)सुभग नारियल का पेड़ । नारिकेल वृक्षचौक्ष पवित्र । निर्मल । स्वच्छबंधुल दुराचारिणी स्त्री से उत्पन्न पुरुष । बदचलन औरत का पुत्र । अवैध संतानमनोहर मन हरनेवाला । चित्त को आकर्षित करनेवालारुम्र सूर्य का सारथी, अरुणआकर्षक वह जो दूसरे को अपनी ओर खींचे । आकर्षण करनेवाला । खींचनेवालासुजाता गोपीचंदन तुवरी सोरठ की मिट्टी । सौराष्ट्रमृत्तिकाभानुमत् दीप्तियुक्त । प्रकाशमान्द्रष्टव्य देखने योग्य । दर्शनीयश्लक्ष्णक कोमल । चिक्कणसिंहसंहनन सिंह के समान शक्ति या बलयुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें