🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:34:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मनोहर
manohara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोहर १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा मनोहरता]
१. मन हरनेवाला । चित्त को आकर्षित करनेवाला ।
२. सुंदर । मनोज्ञ । उ॰— इस प्रकार से घूमते छोड़ काम सब और । देखी नृप ने निज प्रिया एक मनोहर ठौर ।—शकुं॰, पृ॰ ११ ।
मनोहर २ संज्ञा पुं॰
१. छप्पय छंद के एक भेद का नाम, जिसमें १३ गुरु, १२६ लघु, १४९ वर्ण और १५२ मात्राएँ अथवा १३ गुरु, १२२ लघु, १३५ वर्णा और १४८ मात्राएँ होती है ।
२. एक संकर रोग का नाम जो गौरी, मारवा और त्रिवण के मिलने से बना है ।
३. कुंद पुष्प ।
४. सुवर्ण । सोना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—हर mf(आ or ई)n. ‘heart-stealing’, taking the fancy, fascinating, attractive, charming, beautiful, Mn.; MBh. &c.
Jasminum Multiflorum or Pubescens, L.
the third day of the civil month (कर्म-मास), Sūryapr.
N. of a poet, Cat.
of a wk. ib.
मनो—हर n. gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोहर त्रि० मनो हरति स्वदर्शनाय हृ--अच् । १ रुचिरे २ कुन्दवृक्षे पु० शब्दर० । ३ जात्यां ४ स्वर्णयूथ्यां च स्त्री । ५ स्वर्णे न० राजनि० । णिनि । मनोहारिन् मनाहरे त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोहरं, त्रि, (हरतीति । हृ + अच् । मनसो हरमिति ।) मनोज्ञम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनौ । २ । ३३ । “स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विष्पष्टार्थं मनोहरम् ॥” यथा च मार्कण्डेये । ११२ । ३ । “स ददर्श तदा तत्र होमधेनुं मनोहराम् ॥”) कुन्दवृक्षे, पुं । सुवर्णे, क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनोहर" आता है (60)
पेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरमंजु सुंदर । मनोहररम्य मनोहर । सुंदरललित सुंदर । मनोहरमंजुल सुंदर । मनोहर । खुबसूरतरमणीय सुंदर । रूचिर । मनोहर । रम्यवामिल सुंदर । मनोहरविटंक सुंदर । मनोहरअभिराम आनंददायक । मनोहर । सुखद । सुंदर । प्रिय । रम्यरामणीयक रमणीयत्व । मनोहरतामनोरम मनोज्ञ । मनोहर । सुंदरप्रियरूप मनोहर । सुंदरशीफर आनंददायक । सुंदर । मनोहरशोभनीय सुंदर । मनोहरमनोहारी मनोहर । चिताकर्षक । सुंदरसुखालोक मनोहर । सुंदरसुरुचिर सुंदर । दिव्य । मनोहरहृदिस्पृक् हृदय को स्पर्श करनेवाला । हृदय- स्पर्शी । मनोहरचित्तापहारक मनोहर । सुंदरमनहर मन को हरनेवाला । मनोहरवसीय चारु । सुंदर । मनोहरसोहन अच्छा लगनेवाला । सुंदर । सुहावना । मनभावना । मनोहरक्रंत पु वि॰ सुंदर । मनोहररमणीक सुंदर । मनोहरचितचोर चित्त को चुरानेवाला । जी को लुभावनेवाला । मनोहर । मनभावना । मन को आक- …रूपमान पु वि॰ सुंदर । मनोहरशोभाधर मनोहरसुवेसल सुंदर । मनोहरखुशनुमा जो देखने में भला मालूम हो । सुंदर । मनोहरदिलचस्प जिसमें जी लगे । मनोहर । चित्ताकर्षकसुहावना जो देखने में भला मालूम हो । सुंदर । प्रियदर्शन । मनोहर । जैसे, सुहावना…धवल श्वेत । उजला । सफेदधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाचटुल चंचल । चपल । चालाकहारक हरण करनेवाला । लेनेवालाकमनीय कामना करने योग्यसुंदर जो देखने में अच्छा लगे । प्रियदर्शन । रूपवान । शोभन । रुचिर । खूबसूरत …लावणिक जिसका लवण द्रारा संस्कार हुआ होदर्शनीय देखने योग्य । देखने लायकहृदयंगम मन में आया हुआ । मन में बैठा हुआसुभग नारियल का पेड़ । नारिकेल वृक्षप्राप्तरूप संज्ञा पुं॰मलूक एक प्रकार का कीड़ासौमनस फूलों का । प्रसून या पुष्प संबंधीसंरक्त अनुरक्त । आसक्त । प्रेममग्नशीभर मेह की झड़ीकंचन सोना । सुवर्णरूरा प्रशस्त । श्रेष्ठ । उत्तम । अच्छालतीफ मजेदार । सुस्वादु । जायकेदारशोभी दीप्तिमान् । कांतिमान्तसवीर दे॰ 'तसवीर'शाहिद वह मनुष्य जो आँखों देखी घटना का न्यायाधीश के समक्ष वर्णन करे । साक्षी …सजीला सदधज के साथ रहनेवाला । छैला । छबीला । जैसे,—वह बहुत अच्छा और सजीला जवा…सुचार पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ सुचाल । अच्छी चालसोहना शोभित होना । सूंदरता के साथ होना । सजनास्वीट मीठा । मधुर । स्वादुमनिहार चूड़ी बनानेवाला चुड़िहारा जो स्त्रियों को चूड़ियाँ पहनाता हैसोहाना शोभित होना । शोभायमान होना । सुंदरता के साथ होना । सजनारुचिकारक रुचि उत्पन्न करनेवाला । रुचिकारकरुचिकारी रुचि उत्पन्न करनेवाला । रुचिकारक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें