🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:53:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुरत
surata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रतिक्रीड़ा । कामकेलि । संभोग । मैथुन । उ॰— मुरत ही सब रैन बीती कोक पूरण रंग । जलद दामिनि संग सोहत भरे आलस संग । — सूर (शब्द॰) । यौ॰— सुरतकेलि, सुरतक्रीड़ा=रतिक्रीड़ा । सुरतगुप्ता । सुरत- गुरु=पति । शौहर । सुरतगोपना । सुरतग्लानि । सुरत- तांडव=तीव्रतम कामवेग । प्रचंड संभोग । सुरतताली । सुरत- प्रसंग=कामक्रीड़ा में आसक्ति । सुरतभेद =एक प्रकार का रतिबंध । सूरतमृदित = रतिक्रीड़ा में मसल दिया हुआ । सुरतरंगी =संभोग चमें आसक्त । सुरतवाररात्रि=सुरतक्रीड़ा की रात । सुरतविशेष =एक रतिबंध । सुरतस्थ ।
२. उत्कृष्ट आनंद की अनूऊति (को॰) ।
३. एक बौद्ध भिक्षु का नाम ।
सुरत २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ स्मृति] ध्यान । याद । सुध । उ ।— (क) धीर मढ़त चमन धन नहीं कढ़त चबदन में बैन । तुरत सुरत की सुरत चकै जुरत मुरत हंसि नैन । — श्रृंगार सतसई (शब्द॰) । (ख) करत महातम विपिन वधि चलो गयो करतार । तहँ अखेड लगी सुरत तथा तैल की धार । — रघुराज (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰ —करना ।—दिलाना ।— होना ।—लगना । मुहा॰— सुरत बिसारना = भूल जाना । विस्मृत होना । सुरत सँभालना =होश सँभालना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—रत mfn. sporting, playful, Uṇ. v, 14, Sch.
compassionate, tender, L.
सु—रत m. N. of a mendicant, Buddh.
सु—रत (अम्), n. great joy or delight, ib.
सु—रत n. (ifc. f(आ). ) amorous or sexual pleasure or intercourse, coition, Kāv.; Kathās. &c.
सु-रत &c. See p. 1232, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरत न० सु + रम--भावे क्त । १ स्त्रीपुंसयोः सङ्गमरूपे रमस- भेदे मेदि० । सु--रम--कर्त्तरि क्त । २ अत्यन्तरते त्रि० ३ दृ- यालौ सारसुन्दरी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5316,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरतं, क्ली, (सुष्ठु रतं रमणं यत्र ।) निधुवनम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । १ । १० । “भवन्ति यत्रौषधयो रजन्या- मतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥”) सुरते वर्णनीयानि । यथा, -- सुरते सात्त्विका भावाः शीत्काराः कुट्म- लाक्षता । काञ्चीकङ्कणसञ्जीररवाधरनखक्षतिः ॥” इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके ३ कुसुमम् ॥ दयालौ, त्रि । इत्यमरटीका सारसुन्दरी । ३ । १ । १५ ॥ अत्रार्थे सूरतः इति पाठः साधुः ॥ क्रीडायुक्तः । इति उणादिवृत्तौ उज्जलदत्तः । ५ । १४ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-379-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुरत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें