🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:08:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संभोग
saṃbhoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संभोग संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्भोग]
१. किसी वस्तु का भली भाँति उपयोग । सुखपूर्वक व्यवहार ।
२. सुरत । रति क्रीड़ा । मैथुन ।
३. श्रृंगार रस के तीन भेदों में से एक । संयोग श्रृंगार । मिलाप की दशा ।
४. हाथी के कुंभ या मस्तक का एक भाग ।
५. स्था- यित्व । सातत्य (को॰) ।
६. आनंद । विनोद (को॰) ।
७. अधिकृति । प्रयोग । व्यवहार (को॰) । यौ॰—संभोगकाय = बुदध के तीन शरीर में से एक । भोग शरीर । संभोगक्षम = उपभोग लायक । संभोगयक्षिणी = एक योगिनी जिसे वीणा भी कहते हैं । संभोगवत् (वान्) = आनंदयुक्त । हर्षयुक्त । मौजमस्ती की जिंदगी बितानेवाला । संभोगवेश्म = रखेल का घर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सम्भोग See भुज-स्˚, p. 759, col. 1.
2. सम्-भोग m. (ifc. f(आ). ) complete enjoyment, pleasure, delight in (comp.), ŚBr. &c. &c.
carnal or sensual enjoyment, sexual union with (comp.), MBh.; Kāv. &c.
(in rhet.) a subdivision of the Śṛṅgāra or sentiment of love (described as ‘successful love leading to union’, and opp. to विप्रलम्भ, ‘disappointed love, separation’), Daśar.; Sāh. &c. (only L., ‘duration; joy; employment, use; a partic. part of an elephant's trunk; a Jaina or Buddhist edict; a libertine’)
N. of a man, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संभोगः 1 Enjoyment(in general), pleasure, delight; सत्संभोगफलाः श्रियः Subhāṣ. --2 Possession, use, occupation; Ms. 8. 200. --3 Carnal enjoyment, sexual union, copulation; संभोगांते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां Me. 96. --4 A lecher, catamite. --5 A sub-division of the sentiment of love; see under शृंगार.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भोग पु० सम् + भुज--घञ् । १ सम्यग्भोगे २ सुरते २ मित्र शासनभेदे मेदि० ४ हर्षे शब्दच० ५ केलिनागरे जटा० [] “दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्ताव- न्योन्यं सम्भोगः स उदाहृतः” उक्तलक्षण ६ शृङ्गार- स्यावस्थामेदे सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5247-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्भोगः, पुं, (सं + भुज् + घञ् ।) भोगः । (यथा, मनुः । ८ । २०० । “सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् । आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः ॥”) [] सुरतम् । (यथा, महाभारते । ४ । १३ । २८ । “रत्युन्मादसमारम्भाः साक्षात्कारकरा मम । आत्मप्रदानसम्भोगात् मामुद्धर्त्तुं त्वमर्हसि ॥”) जिनशासनम् । इति मेदिनी ॥ हर्षः । इति शब्द- रत्नावली ॥ केलिनागरः । इति जटाधरः ॥ शृङ्गारभेदः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तस्य लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । “दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्तावन्योऽन्यं सम्भोगः समुदाहृतः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-286-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संभोग" आता है (60)
मैथुन के साथ पुरूष का समागम । संभोग । रतिक्रीड़ाऔपस्थ्य मैथुन । संभोग । सहवाससुरत रतिक्रीड़ा । कामकेलि । संभोग । मैथुनसमीचक प्रसंग । मैथुन । संभोगयभन मैथुन । रति । संभोगकामक्रीडा कामकेली । संभोग । रतिक्रियामिथुनीभाव संभोग । मैथुनरतिक्रिया मैथुन । संभोगग्रामचर्या संभोग । रतिसौरत रतिक्रीड़ा । केलि । संभोगसुरति विहार । भोगविलास । कामकेलि । संभोगअंगसंग रति । संयोग । मैथुन । संभोगसौरत्य सज्ञा पुं॰ रतिसुख । संभोगरेतःसेक मैथुन । संभोगशैश्न्य संभोग । मैथुन । रतिरतिसंयोग संभोग । प्रसंगमैथुनीभाव संभोग । रतिक्रियास्त्रीकरण संभोग । मैथुनस्त्रीगमन संसर्ग । संभोग । मैथुनस्त्रीबंध संभोग । मैथुनस्त्रीसंग संभोग । मैथुन । प्रसंगस्त्रीप्रसंग मैथुन । संभोगस्त्रीसंसर्ग संभोग । मैथुन । प्रसंगचोदाई चोदने की क्रिया । संभोगरतिकलह मैथुन । संभोग । विलासरतिदान संभोग । मैथुनमुबाशरत सहवास । संभोग । रतिक्रीड़ारतिकर्म संभोग । मैथुनरतिकेलि भोगविलास । संभोग । रतिक्रीड़ागमन जाना । चलना । यात्रा करनाभोग सुख या दुःख आदि का अनुभव करना या अपने शरीर पर सहनारति कामदेव की पत्नी जो दक्ष प्रजापति की कन्या मानी जाती है । विशेष दे॰ 'का…शयन निद्रा लेने या सोने की क्रिया । सोनाउपगम पास जानाकुरीर स्त्रियों का शिरोवस्त्र । स्त्रियों के लिये सिर का एक पहनावा । कुंबनर्मठ दिल्लगीबाज । वह जो परिहास आदि में कुशल होपरिमल सुवास । उत्तम गंध । खुशबूविहार मनबहलाव के लिए धीरे धीरे चलना । टहलना । धूमना । फिरनाहिंडन घूमना । फिरना । चंक्रमणअनुगमन पीछे चलना । अनुसरणअभिषंग पूर्ण संबंध या मिलन (को॰)व्यवाय तेज । प्रकाशसंभाषण कथोपकथन । बातचीतकुट्टार कंबल । ओढ़ने का ऊनी वस्त्रअभिमानित वह जिसमें अभिमान होअभिमर्श स्पर्श । संपर्कअभिसंबंध घनिष्ठ संबंधसमुपभोग उपभोग करना । व्यबहार में लानाग्रामधर्म ग्रामीण परंपराएँ । गाँव की रीति- नीतिरती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰विरमण विराम करना । रुकना । ठहरना । थमनासहवास एक साथ रहने का व्यापार । संग । साथधर्षणा अवमानना । अवज्ञा । हतकसमागमन समागम की क्रिया या भाव । मिलने की स्थितिउपसंगमन एकत्र होना । सामूहिक रूप में ईकटठा होनास्त्रीकृत वह कार्य आदि जो स्त्री द्रारा किया गया होस्त्र्यभिगमन बलात्कारसं एक अव्यय जिसका व्यवहार शोभा, समानता, संगति, उत्कृष्टता, निरंतरता, औचित…मिलाप मिलने की क्रिया या भावसोहबत संग साथ । संगत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें