🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:42:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सोमराजी
somarājī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सोमराजी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सोमराजिन्] बाकुची । बकुची । विशेष दे॰ बकुची ।
सोमराजी २ संज्ञा स्त्री॰
१. बकुची ।
२. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में छह वर्ण होते हैं । यह दो यगण का वृत्त है । इसे शंखनारी भी कहते हैं । उ॰—चमू बाल देखो सुरंगी सुभेखो । धरे याहि आजी । कहैं सोमराजी ।—छंदःप्रभाकर (शब्द॰) ।
सोमराजी तैल संज्ञा पुं॰ [सं॰] कुष्ठादि चर्मरोगों की एक तैलौषध । विशेष—इस औषध के बनाने की विधि इस प्रकार है—बकुची का काढ़ा, हलदी, दारुहलदी, सफेद सरसों, कुट, करंज, पँवार के बीज, अमलतास के पत्ते, ये सब चीजें एक सेर लेकर चार सेर सरसों के तेल और सोलह सेर पानी में पकाते हैं । इस तेल के लगाने से अठारहों पर्करा के कोढ़, नासूर, दुष्ट व्रण, नीलिका व्यंग, फुंसी, गंभीरसंज्ञक वातरक्त, कंडु, कच्छु, दाद और खाज का निवारण होता है । इसका एक और भेद होता है जो महासोमराजी तैल कहलाता है । यह कुष्ठ रोग के लिये परम उपकारी माना गया है । इसके बनाने की विधि इस प्रका है—चित्रक, रलियारी, सोंठ, कुट, हलदी, करंज, हलताल, मैनसिल, विष्णुक्रांता, आक, कनैर, छतिवन, गाय का गोबर, खैर, नीम के पत्ते, मिर्च, कसौंदी ये सब चीजें दो दो तोले लेकर इनका काढ़ा कर १२ । । सेर बकुची के काढ़े और ६४ सेर पानी और १६ सेर गोमूत्र में पकाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सोम—राजी f. a thin crescent of the moon, Chandom.
Vernonia Anthelminthica, VarBṛS.; Suśr.
a partic. metre, Chandom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1250,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सोमराजी स्त्री सोमेन राजते राज--अच् गौरा० ङीष् । (सोमराज) १ ओषधिभेदे । २ वाकुच्यां भावप्र० । “अवल्गुजा वाकुची स्यात् सोमराजी सुपर्णिका” इत्युपक्रमे “वाकुची मधुरा तिक्ता कटुपाका रसायनी । विष्टम्भहृधिमा रुच्या सरा श्लेष्मास्रपित्तनुत् । रूक्ष्या हृद्या श्वासुकुष्ठमेहज्वरक्रमिप्रणुत् । तत्फलं पित्तलं कुष्ठ- कफानिलहरं कटु । केश्यं त्वच्यं कृमिश्वासकाससोथाम- पाण्डुहृत्” भावप्र० । स्वार्थे क । सोमराजिकाप्यत्र । राज--णिनि । सोमराजिन् अप्यत्र पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5335,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सोमराजी, [न्] पुं, सोमेनं सोमवद्वा राजते इति । राज + णिनिः ।) ओषधिविशेषः । सोमराज इति हाकुच इति च भाषा । तत्प- र्य्यायः । अवल्गुजः २ सुवल्लिः ३ सोमवल्लिका ४ कालमेषी ५ कृष्णफला ६ वाकुची ७ पूति- फली ८ । इत्यमरः । २ । ४ । ९६ ॥ सोमराजी ९ सुवल्ली १० सोमवल्लिः ११ कालमेशी १२ । इति भरतः ॥ सोमवल्ली १३ वागुजी १४ वाकुजी १५ कालमेषिका १६ सोमराजिका १७ । इति शब्दरत्नावली ॥ अन्यच्च । “वागुजी चन्द्रलेखा स्यात् सोमराजी त्ववल्- गुजा । कृष्णा पूतिफला कुष्ठनाशिनी सा सिता परा ॥” इति रत्नमाला ॥ अस्य गुणाः । वातकफकुष्ठत्वग्दोषनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “अवलगुजो वाकुची स्यात् सोमराजी सुप- र्णिका । शशिलेख्या कृष्णफला सोमा पूतिफलीति च ॥ सोमवल्ली कालमेषी कुष्ठघ्नी च प्रकीर्त्तिता । वाकुची मधुरा तिक्ता कटुपाका रसायनी ॥ विष्टम्भहृद्धिमा रुच्या सरा श्लेष्मास्रपित्तनुत् । रूक्षा हृद्या श्वासकुष्ठमेहज्वरकृमिप्रणुत् ॥ तत्फलं पित्तलं कुष्ठकफानिलहरं कटु । केश्यं त्वच्यं कृमिश्वासकासशोथामपाण्डुहृत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ राजनिर्घण्टोक्तगुणपर्य्यायौ वाकुचीशब्दे द्रष्टव्यौ
सोमराजी, स्त्री, (सोमेन राजते इति । राज- दीप्तौ + अच् । गौरादित्वात् ङीष् ।) वाकुची । इत्यमरटीकायां भरतः । २ । ४ । ९६ ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ४४ । १० । “श्वेतां सपूर्णकोशां कटम्भरात्रायमाणसहदेवीः । नागकुसुमं स्वगुप्तां शतावरीं सोमराजीञ्च ॥”) षडक्षरच्छन्दोविशेषः । यथा, -- “हरे सोमराजीसमा ते यशः श्रीः । जगन्मण्डलस्य च्छिनत्त्यन्धकारम् ॥ इति छन्दोमञ्जरी ॥ चन्द्रश्रेणी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-419-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सोमराजी" आता है (23)
वागुजी बकुची नाम की ओषधि । सोमराजीवेजानी सोमराजीसुप्रभा बकुची । सोमराजीसुवल्ली बकुची । सोमराजीसोमवल्लिका बकुची । सोमराजीऐंदवी सोमराजीकांतिदा सोमराजीसितावरी बकची । सोमराजीशितावर बकुची । सोमराजीसितासिता बकची । सोमराजीसोमक्षीरा सोमवल्ली । सोमराजी । बकुचीबकुची औषध के काम में प्रयुक्त होनेवाले एक पौधे का नाम । पर्या॰—सोमराजी । कृष…सोमगा बकुची । सोमराजी । सोमवल्लीपूतिफल बावची । सोमराजीपुतिगंधा बकुची । बावची । सोमराजीक्रिमिध्नी सोमराजीश्वित्रिरि बकुची । सोमराजीसिता चीनी । शक्कर । शर्करामलया त्रिवृता । निसोथशमिर शमी वृक्षशशिलेखा चंद्रमा की कलासोमवल्ली गिलोय । गुडूचीसुवल्लिका जतुका नाम की लता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें