🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:05:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हैम
haima
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हैम १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ हैमी]
१. सोने का । स्वर्णमय । सोने का बना हुआ ।
२. सुनहरे रंग का । यौ॰—हैममुद्रा । हैममुद्रिका ।
हैम २ संज्ञा पुं॰
१. शिव का एक नाम ।
२. चिरायता ।
हैम ३ वि॰ [सं॰] हिम संबंधी । पाले का । बर्फ का ।
२. जाड़े का । जाड़े में होनेवाला ।
३. बर्फ में होनेवाला ।
हैम ४ संज्ञा पुं॰
१. तुषार । पाला ।
२. ओस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हैम mfn. wintry, brumal, caused or produced by snow or ice, Ragh.
covered with s˚, MBh.
relating to or coming from the Himālaya (as pearls), MBh.; VarBṛS.
हैम m. N. of a mountain, MBh.
हैम n. hoar-frost, dew, W.
2. हैम mf(ई)n. (fr. 3. हेमन्, of which it is also the Vṛddhi form in comp.) golden, consisting or made of gold, Mn.; MBh. &c.
of a golden yellow colour, MW.
हैम m. N. of Śiva, MBh.
Gentiana Cherayta, L.
(scil. कोश) the lexicon of Hema-candra, Cat.
हैम , हैमन &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हैम a. (मी f.) [हिम-हेमन्-अण्] 1 Cold, wintry, frigid. --2 Caused by frost; मृणालिनी हैममिवोपरागं R. 16. 7. --3 Golden, made of gold; पादेन हैमं विलिलेख पीठं R. 6. 15; Bk. 5. 89; Ku. 6. 6. --4 Of a golden yellow colour. --मा --मी Yellow jasmine. --मं Hoar-frost, dew. --मः An epithet of Śiva. --Comp. --मुद्रा, --मुद्रिका a golden coin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैम त्रि० हिमे भवम् अण् । १ हिमजातमात्रे २ प्रातःका- लीनहिमजाते जले न० राजनि० । ३ भूनिम्बे पु० राजनि० । हेम्नो विकारः अण् टिलोपः । ४ स्वर्णविकारे ५ स्वर्ण- मयपदार्थे च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5437,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैमं, क्ली, (हिमे भवम् । अण् ।) प्रातर्हिमोद- भवजलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ हिमभवे, त्रि ॥ (यथा, रघौ । १६ । ७ । “लब्धान्तरा सावरणेऽपि गेहे योगप्रभावो न च लक्ष्यते ते । बिभर्षि चाकारमनिर्वृतानां मृणालिनी हैममिवोपरागम् ॥”) हेमजाते च त्रि ॥ इत्यमरः । २ । ८ । ३२ ॥ (यथा, रघौ । ६ । १५ । “आकुञ्चिताग्राङ्गुलिना ततोऽन्यः किञ्चित् समावर्ज्जितनेत्रशोभः । तिर्य्यग् विसंसपिनखप्रभेण पादेन हैमं विलिलेख पीठम् ॥”)
हैमः, पुं, भूनिम्बः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (हेम्नो विकारः । हेम + अण् ।) हेम्नो विकारः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ (शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६३ । “हैमो हेमकरो यज्ञः सर्व्वधारी धरोत्तमः ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । १९ । ५४ । [] “कैलासं मन्दरं हैमं सर्व्वाननुचचार ह । तानतीत्य महाशैलान् कैरातं स्थानमुत्तमम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-551-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें