🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंतराल
aṃtarāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंतराल संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्तराल]
१. घिरा हुआ स्थान । आवृत स्थान । घेरा । मंडल । उ॰—तुम कनक किरण के अंतराल में लुक छिपकर चलते हो क्यों ।—चंद्र॰, पृ॰ ६३ ।
२. मध्य । बीच । उ॰—वह देखो वन के अंतराल से निकले, मानो दो तारे क्षितिज पटी से निकले ।—साकेत, पृ॰ २२१ ।
३. भीतर । ओट । उ॰—'कुलपुत्रों को चुप देखकर किसी ने साल के अंतराल से सुकोमल कंठ से कहा' ।—इंद्र॰, पृ॰ १३२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्तर्—आल or अन्तर्—आलक [L.], n. intermediate space (ए), loc. ind. in the midst, in midway (आल is probably for आलय).
अन्तर्-आल See s.v. अन्तर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (43,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंतरालं, अंतरालकं [अंतरं व्यवधानसीमां आराति गृह्णाति, आरा-क, रस्य लत्वं] 1 Intermediate space or region or time, interval; दंष्ट्रांतराललग्न K. 30; आस्यांतरालनिःसृतेन Dk. 143; दिङ्नामान्यंतराले P. II. 2. 26; दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च दिशोरंतरालं दक्षिणपूर्वा Sk.; Śi. 9. 2; पयोधरांतरालं K. 83; रागलज्जांतरालवर्तिभिरीक्षणविशेषैः Dk. 17, 143 half way betwixt love and bashfulness; प्रतिमानं प्रतिच्छाया गजदंतांतरालयोः Trik.; oft. used for ‘room’ or ‘space’ in general; त्रस्तजनदत्तांतरालया राजवीथ्या Dk. 150; भुवनांतरालविप्रकीर्णेन शाखासंचयेन K. 23, 162; अंतराले in midway, in the middle or midst; in the interval; बाष्पांभः परिपतनोद्गमांतराले in the interval between the dropping down and starting up of tears U. 1. 31; Māl. 9. 14; अहमागच्छन्नंतराले महता सिंहेन अभिहितः Pt. 1; कंचित्पुरुषमंतराल एवावलंब्य Dk. 15; न मयान्येन वांतराले दृष्टा Dk. 123. --2 Interior, inside, inner or middle part; छिद्रीकृतांतरालं Dk. 148; विषमीकृतांतरालया K. 223. --3 Mixed tribe or caste (संकीर्णवर्ण); वर्णानां सांतरालानां स सदाचार इष्यते. --Comp. --दिश् f. the intermediate point of the compass, such as, northeast &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0093-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तराल न० अन्तरं व्यवधानसीमामाराति गृह्णाति आ + रा- क रस्य लत्वम् । मध्ये अभ्यन्तरे । “तुतोष पश्यन् वितृणान्तराला” इति भट्टिः । “वधूप्रवेशोऽष्टिदिनान्तराल” इति मुहू० दिङ्नामान्यन्तराले” पा० । सङ्कीर्णवर्णे च । “वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते” मनुः । तद्वर्त्तिनि त्रि० स्वार्थे अणि आन्तरालमप्यत्र न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तरालं, क्ली, (अन्तरा मध्यं लाति, अन्तरा + ला + कः ।) मध्यप्रदेशः । अभ्यन्तरं । इत्यमरः ॥ (“मुहुरन्तरालभुवमस्तगिरिः सवितुश्च योषिद- मिमीत दृशा” । इति माघः । “उदेति भानुर्ग- गनान्तराले” । इति पद्यमाला ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-054-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंतराल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें